न्यायमूर्ती लोया प्रकरण सत्याची चौकशी कोण करणार?

भारतीय न्यायव्यवस्थेच्या इतिहासात अनेक गूढ आणि रहस्यमय घटना घडल्या आहेत, पण न्यायमूर्ती लोया प्रकरण हे आजही सर्वात विवादास्पद आणि अस्वस्थ करणारे प्रकरण मानले जाते. एका प्रामाणिक आणि निडर न्यायाधीशाचा अचानक आणि संशयास्पद मृत्यू, त्यानंतरचा घटनाक्रम, आणि अखेरीस झालेली न्यायालयीन बंदी — या सर्व गोष्टींनी देशभरात असंख्य प्रश्न निर्माण केले.

 न्यायमूर्ती लोया कोण होते?

न्यायमूर्ती ब्रजमोहन हरिकिशन लोया हे मुंबई सत्र न्यायालयात विशेष सीबीआय न्यायाधीश म्हणून कार्यरत होते. ते सोहराबुद्दीन बनावट चकमक प्रकरण हाताळत होते — ज्यात उच्च पातळीवरील राजकीय नेते आणि पोलीस अधिकारी यांची नावे जोडली गेली होती. या खटल्याचा निकाल देशाच्या राजकारणाला हादरवणारा ठरू शकला असता. म्हणूनच, त्यांचा मृत्यू “अपघाती” की “नियोजित” — हा प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहे.

 १ डिसेंबर २०१४ – रहस्यमय पहाट

औरंगाबादच्या सरिता मंधाणे यांना पहाटे ५ वाजता एक अज्ञात कॉल येतो. दुसऱ्या टोकावरून आवाज सांगतो — “तुमचे भाऊ न्यायमूर्ती लोया यांचे नागपूरमध्ये हृदयविकाराने निधन झाले आहे.” त्याच वेळेला लोया यांच्या इतर बहिणी आणि वडिलांनाही हाच कॉल येतो. मात्र, लोया आजारी पडले, हॉस्पिटलमध्ये गेले, याची कोणालाच कल्पना दिली गेली नव्हती.

सरिता त्या वेळी लातूरमध्ये होत्या. त्यांचा पुतण्या रुग्णालयात दाखल होता. तिथे त्यांना “ईश्वर बहेटी” नावाचा माणूस भेटतो — जो आग्रह धरतो की “तुम्ही नागपूरला नाही, गटेगावला जा. मृतदेह तिथेच जाणार.” हे त्याला कसे माहीत होते? त्याच्याशी या प्रकरणाचा संबंध काय? हा पहिला मोठा प्रश्न आहे.

 रवी भवनचे रहस्य

न्यायमूर्ती लोया नागपूरला एका सहकाऱ्याच्या मुलाच्या लग्नासाठी गेले होते. ते “रवी भवन” या सरकारी गेस्टहाऊसमध्ये सूट क्रमांक १० मध्ये थांबले होते. रात्री छातीत दुखू लागल्याचे सांगितले जाते. पण, हे व्हीआयपी गेस्टहाऊस असूनही कोणतीही वाहनव्यवस्था नव्हती. त्यामुळे त्यांना ऑटोने “दांडे हॉस्पिटल” मध्ये नेण्यात आले.

दांडे हॉस्पिटलचे ECG मशीन बंद होते. नंतर दुसऱ्या रुग्णालयात नेताना लोया यांचा मृत्यू झाला. पण येथे आणखी एक धक्कादायक बाब — “दांडे हॉस्पिटल”चे मालक पिनाक दांडे हे घोषित आरएसएस कार्यकर्ते आहेत. त्यांची आरएसएसशी निगडीत संस्था “VVM” मध्ये हंसराज बहेटी नावाचा सदस्य आहे — जो ईश्वर बहेटीचा भाऊ आहे. याच ईश्वर बहेटीने तीन दिवसांनी लोया यांचा मोबाईल फोन कुटुंबाला परत दिला, ज्यातील सर्व डेटा डिलीट केला गेला होता.

पोस्टमॉर्टेममधील विसंगती

सकाळी ५ वाजता मृत्यूची बातमी मिळाली, पण पोस्टमॉर्टेम अहवालानुसार मृत्यू ६:१५ नंतर दाखवला आहे. पंचनामा न करता रिपोर्ट तयार झाला आणि त्यावर “चुलत भाऊ” अशी सही दिसली — परंतु हा चुलत भाऊ कोण होता हे कोणीच सांगू शकले नाही.

डॉक्टरांच्या मते, लोया यांच्या शरीरावर मारहाणीचे आणि रक्ताचे डाग दिसले होते. मात्र, सरकारी अहवालात हे सर्व “हृदयविकाराचा झटका” म्हणून नमूद करण्यात आले. सर्व प्रक्रिया घाईघाईत पार पाडण्यात आल्या, जणू काही कोणीतरी पुरावे लपवण्याचा प्रयत्न करत होता.

 पुरावे आणि प्रश्न

रवी भवनच्या नोंदवहीत लोया यांचे नावच नाही. दोनच बेड असलेल्या रूममध्ये ते म्हणे तीनजण होते, पण अतिरिक्त गादीची मागणीही नव्हती. लोया जमिनीवर झोपले होते का?
आणखी एक गूढ बाब म्हणजे “बाबासाहेब आंबेडकर मिलिंद” नावाच्या व्यक्तीची नोंद, जी नंतर गायब झाली. चेकआऊट नाही, सही नाही, फोन नाही. तो कोण होता?

या सर्व विसंगती पाहता हे स्पष्ट होते की काहीतरी लपवले गेले.

 १०० कोटींचं आमिष आणि धमक्या

न्यायमूर्ती लोया यांना सोहराबुद्दीन प्रकरणात निर्णयपत्र तयार स्वरूपात साइन करण्यास सांगण्यात आले होते. बदल्यात १०० कोटी रुपये आणि मुंबईत बंगला देण्याचे आमिष दाखवले गेले. पण त्यांनी हा प्रस्ताव नाकारला. त्यानंतर त्यांना धमक्या मिळू लागल्या. त्यांच्या मृत्यूनंतर या सर्व घटनांची चौकशी करण्याऐवजी, प्रकरण दडपले गेले.

संशयास्पद मृत्यूंची मालिका

लोया यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे दोन सहकारी — खांडेळकर आणि थांब्रे — यांचा देखील संशयास्पद मृत्यू झाला. म्हणजेच, या प्रकरणाशी निगडीत लोक एकामागोमाग एक निघून गेले. हे योगायोग मानायचे का नियोजन?

सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय

सर्वोच्च न्यायालयाने अखेरीस २०१८ मध्ये हा खटला बंद केला. न्यायालयाने म्हटले की “लोया यांच्यासोबत असलेल्या न्यायाधीशांची साक्ष पुरेशी आहे.” मात्र, या न्यायाधीशांनी लोया यांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या कुटुंबाला भेट दिली नव्हती, उलट नंतर त्यांना बढती मिळाली.

अनेकांना वाटते की या निर्णयाने सत्य दडपले गेले. न्यायालयाने स्वतंत्र चौकशीची संधीही दिली नाही, ना साक्षीदारांची जिरह झाली.

 सत्याची गरज

न्यायमूर्ती लोया हे एक प्रामाणिक न्यायाधीश म्हणून ओळखले जात होते. त्यांनी आपल्या नोकरीचा, पदाचा, आणि कदाचित जीवनाचाही त्याग केला — पण अन्यायाच्या दबावाखाली झुकले नाहीत.
आजही या प्रकरणातील अनेक प्रश्न अनुत्तरित आहेत.

• मृत्यूचे नेमके कारण काय?
• त्यांचा मोबाईल डेटा कोणी डिलीट केला?
• ईश्वर बहेटी आणि दांडे हॉस्पिटलचा या प्रकरणाशी काय संबंध?
• आणि सर्वात मोठा प्रश्न — सत्य बाहेर का येऊ दिले जात नाही?

 न्यायासाठी आवाज उठा

एक प्रामाणिक न्यायाधीशाचा मृत्यू केवळ एका व्यक्तीचा अंत नव्हे, तर न्यायप्रणालीवरील विश्वासाचा धक्का आहे. न्यायमूर्ती लोया प्रकरण हे केवळ एका व्यक्तीचे प्रकरण नाही, तर संपूर्ण देशाच्या नैतिकतेची कसोटी आहे.

जर खरोखरच आपण न्यायावर, सत्यावर आणि संविधानावर विश्वास ठेवतो, तर या प्रकरणाची स्वतंत्र चौकशी होणे अत्यावश्यक आहे. कारण —

“सत्य लपवले जाऊ शकते, पण संपवले जाऊ शकत नाही.”