दुःखद! वनस्पती शास्त्रज्ञ डॉ. हेमा साने यांच्या निधनाने पुण्यातील शैक्षणिक, सामाजिक आणि पर्यावरण क्षेत्रात एक मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे. ८५ वर्षांच्या या प्रगल्भ शास्त्रज्ञाने केवळ पुस्तकांपुरतेच नव्हे तर आपल्या आयुष्याच्या प्रत्येक क्षणातून निसर्गाशी अखंड नाळ जपली. आज विजेवर चालणाऱ्या जगात, १९६० पासून विजेशिवाय राहण्याचा त्यांचा अढळ निर्धार हे एक वेगळेच उदाहरण ठरले आहे.
विजेशिवाय जगण्याचा ध्यास
आजच्या काळात लाईट, टीव्ही, फ्रीज, मोबाईल किंवा एसीशिवाय जीवन अशक्य वाटते. पण डॉ. हेमा साने यांनी १९६० साली घेतलेला निर्णय त्यांना समाजात वेगळं ठरवतो. त्यांनी ठरवलं की त्या विजेशी नाळ तोडतील. पुढे आयुष्याच्या शेवटच्या दिवसापर्यंत त्यांनी कधीही विजेचा वापर केला नाही. त्यांचं वास्तव्य पुण्यातील बुधवार पेठेतील एका जुन्या घरात होतं. ते घर दिवसा सूर्यप्रकाशात उजळून निघे, रात्री मात्र कंदिलाच्या मंद प्रकाशातच ते वाचन, लेखन किंवा संवाद साधत.
विद्वत्तेचा झरा
डॉ. हेमा साने यांची शैक्षणिक वाटचालही तितकीच उल्लेखनीय आहे. वनस्पती शास्त्रात त्यांनी एम.एस्सी. आणि पीएच.डी. मिळवली होती. इतकंच नव्हे तर भारतविद्या शास्त्रात एम.ए. आणि एम.फिल.ही पदवी त्यांनी घेतली होती. विद्वत्तेची ही शिदोरी घेऊन त्या पुढे पुण्यातील आबासाहेब गरवारे कॉलेजमध्ये वनस्पती शास्त्र विभागाच्या प्रमुख म्हणून काम करू लागल्या. त्यांची शिस्त, अभ्यासू वृत्ती आणि विद्यार्थ्यांना निसर्गाशी जोडणारी शिकवण यामुळे त्या प्राध्यापक म्हणून अत्यंत लोकप्रिय होत्या.
निसर्गाशी नाळ
डॉ. साने यांचं आयुष्य म्हणजे निसर्गाशी अखंड नाळ जपण्याचं उत्तम उदाहरण. त्यांच्या घराभोवती नेहमी झाडं, झुडपं आणि पक्ष्यांचा किलबिलाट असायचा. पक्ष्यांशी बोलणं, झाडांच्या पानांना स्पर्श करणं आणि फुलांच्या सुगंधात रममाण होणं हा त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग होता. त्यांनी विजेशिवाय आयुष्य जगलं, पण निसर्गाच्या अखंड सान्निध्यात ते जीवन अधिक समृद्ध होत गेलं.
लेखन आणि साहित्यसेवा
डॉ. हेमा साने केवळ शिक्षणतज्ज्ञ नव्हत्या तर लेखिका म्हणूनही त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिलं.
त्यांनी लिहिलेली “आपले हिरवे मित्र”, “बुद्ध परंपरा आणि बोधीवृक्ष”, तसेच “पुणे परिसरातील दुर्मिळ वृक्ष” ही पुस्तकं निसर्गप्रेमींसाठी अमूल्य ठेवा ठरली आहेत. झाडं आणि वृक्षांविषयी वैज्ञानिक तसेच सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून केलेले त्यांचे अभ्यास आणि लेखन आजही संदर्भग्रंथ म्हणून वापरले जातात.
साधेपणातलं वैभव
त्यांच्या जीवनशैलीत विलासिता नव्हती. आधुनिक सुविधांचा त्याग करूनही त्या कधीही वंचित वाटल्या नाहीत. साध्या घरात, साध्या पोशाखात, साध्या आहारात त्यांना परिपूर्ण आनंद मिळायचा. त्यांना निसर्गाच्या साधेपणातच आयुष्याचं खरं सौंदर्य दिसायचं. आजच्या धकाधकीच्या आणि उपभोगवादी जीवनशैलीत हा संदेश अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
विद्यार्थ्यांवरील ठसा
आबासाहेब गरवारे कॉलेजमधील त्यांच्या शेकडो विद्यार्थ्यांना त्यांनी फक्त वनस्पतीशास्त्र शिकवलं नाही, तर निसर्गाकडे बघण्याची नवीन दृष्टी दिली. त्यांच्या शिकवणीत नेहमी प्रयोगशीलता होती. झाडं, फुलं, पानं यांच्यामागचा विज्ञान शोधून दाखवताना त्या विद्यार्थ्यांच्या मनात पर्यावरणाबद्दलची जबाबदारी पेरायच्या. त्यांची वर्गातील उपस्थिती म्हणजे प्रेरणेचा झरा असे.
समाजाशी बांधिलकी
डॉ. हेमा साने यांचा समाजाशी असलेला दुवा देखील अनोखा होता. त्या कोणत्याही मोठ्या व्यासपीठावर फारशा दिसल्या नाहीत, पण आपल्या साधेपणातून, आपल्या विचारातून आणि आपल्या जीवनशैलीतून त्यांनी पर्यावरण संरक्षणाचा संदेश दिला. त्यांचं आयुष्य हे “कृती हीच खरी शिकवण” या विचाराचं मूर्तिमंत उदाहरण होतं.
त्यांच्या जाण्याने निर्माण झालेली पोकळी
आज त्यांच्या निधनाच्या बातमीने शैक्षणिक क्षेत्र, पर्यावरण क्षेत्र आणि निसर्गप्रेमी वर्गामध्ये हळहळ व्यक्त होत आहे. ८५ वर्षांचं आयुष्य त्यांनी आपल्यासाठी नव्हे, तर निसर्गासाठी, समाजासाठी आणि विद्यार्थ्यांसाठी जगलं. त्यांच्या साध्या आयुष्याने प्रत्येकाला एक प्रश्न विचारला आहे—“आपण खरंच निसर्गाशी किती जोडलेलो आहोत?”
प्रेरणादायी वारसा
डॉ. हेमा साने यांनी दाखवलेला पर्यावरणपूरक मार्ग आजच्या पिढीसाठी प्रेरणादायी ठरेल. विजेशिवाय आयुष्य, साधेपणा, निसर्गाशी नाळ आणि विद्वत्तेचा संगम या चौकटीत त्यांनी जे जीवन उभं केलं, ते भविष्यातील संशोधक, विद्यार्थी आणि निसर्गप्रेमींना दिशा दाखवणारं ठरेल. त्यांच्या पुस्तकांमधून, विद्यार्थ्यांच्या आठवणींमधून आणि त्यांनी पेरलेल्या विचारांमधून त्यांचा वारसा जिवंत राहील.
डॉ. हेमा साने यांचं आयुष्य म्हणजे एका निसर्ग साध्वीचं जीवन होतं. त्यांनी कधीच प्रसिद्धी, पैशाची हाव धरली नाही. साधेपणातलं वैभव आणि निसर्गाशी असलेलं प्रेम त्यांनी आपल्या जीवनातून सिद्ध केलं. आज त्या आपल्यात नाहीत, पण त्यांनी दाखवलेला मार्ग, लिहिलेली पुस्तकं आणि दिलेली शिकवण हीच त्यांची खरी स्मृती ठरेल.
त्यांच्या जाण्यानंतर उरतो तो केवळ प्रश्न—आपण त्यांच्या ध्यासातून काय शिकणार? निसर्गाशी नाळ जपणार की उपभोगाच्या आहारी जाऊन त्याला हरवणार?
डॉ. हेमा साने यांना निसर्गप्रेमींचा आणि समाजाचा कळकळीचा सलाम!
