आजच्या धकाधकीच्या जीवनात आपण हॉटेल, फास्ट-फूड सेंटर किंवा स्ट्रीट फूड याकडे जास्त आकर्षित होतो. चविष्ट आणि झणझणीत पदार्थ खायला कोणाला नाही आवडत? पण या चवीच्या नावाखाली आपल्या आरोग्याशी खेळ केला जातोय का, हा प्रश्न प्रत्येकाने विचारायला हवा. हॉटेलमधील जेवणात वापरली जाणारी टेस्टिंग पावडर (अजिनोमोटो / MSG – Monosodium Glutamate) ही त्याचं एक मोठं उदाहरण आहे.
टेस्टिंग पावडर म्हणजे काय?
अजिनोमोटो म्हणजेच एम.एस.जी. (MSG) ही एक रासायनिक पावडर आहे जी पदार्थात टाकल्यावर त्याची चव वाढते. याला ‘फ्लेवर एन्हान्सर’ म्हटलं जातं. चीन, जपानसारख्या देशांतून ही पावडर आली आणि आता जगभरात हॉटेल व फास्ट-फूडमध्ये याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. नूडल्स, मांचुरियन, सुप, चायनीज भाजी, हॉटेलमधील रस्सेदार पदार्थ यामध्ये ती हमखास आढळते.
चवीच्या मागे आरोग्याचा बळी
जिभेला लागणारी ही चव क्षणिक सुख देत असली तरी तिचा परिणाम दीर्घकाळ आरोग्यावर होतो. काही मिनिटं चविष्ट जेवणाचा आनंद घेताना आपण नकळत शरीरात जहरासारखी रसायनं घेतो.
- डोकेदुखी आणि चक्कर – MSG खाल्ल्यानंतर लगेच डोकेदुखी, गरगरणे, हृदयाचे ठोके वाढणे असे त्रास अनेकांना जाणवतात. याला “Chinese Restaurant Syndrome” असे नावसुद्धा देण्यात आले आहे.
- ब्लड प्रेशरवर परिणाम – टेस्टिंग पावडरमुळे सोडियमचे प्रमाण शरीरात वाढते. परिणामी रक्तदाब वाढण्याचा धोका निर्माण होतो. उच्च रक्तदाब असलेल्या रुग्णांसाठी हे विशेषतः धोकादायक ठरते.
- लठ्ठपणा आणि मेटाबॉलिझम – सतत MSG असलेलं अन्न खाल्ल्याने भूक जास्त लागते आणि जास्त खाण्याची सवय लागते. त्यामुळे वजन वाढून लठ्ठपणा, डायबिटीजसारखे आजार येऊ शकतात.
- नर्व्हस सिस्टीमवर परिणाम – काही संशोधनात दिसून आले आहे की MSG चा जास्त वापर मेंदूच्या पेशींवर दुष्परिणाम करू शकतो. मुलांमध्ये शिकण्याची क्षमता, लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता कमी होऊ शकते.
- अॅलर्जी आणि त्वचेचे आजार – काही लोकांना MSG खाल्ल्यानंतर अॅलर्जी, खाज, त्वचेवर पुरळ, सूज असे त्रास जाणवतात.
हॉटेल चालकांचा मोह – चव की आरोग्य?
हॉटेल चालकांना माहीत आहे की ग्राहकाला झणझणीत, चवदार पदार्थ आवडतो. म्हणून कमी खर्चात पदार्थ चविष्ट करण्यासाठी ते अजिनोमोटोचा वापर करतात. स्वच्छ मसाले, ताज्या भाज्या, उत्तम साहित्य वापरण्यापेक्षा एक चमचा टेस्टिंग पावडर घालून पदार्थ आकर्षक करता येतो. यामुळे ग्राहक परत-परत येतो आणि त्यांना नफा मिळतो. पण हा नफा लोकांच्या आरोग्याच्या बदल्यात मिळतो, हे लक्षात घेतलं जात नाही.
सरकारकडून बंदी का नाही?
हा प्रश्न सर्वांना पडतो – एवढे दुष्परिणाम माहीत असूनसुद्धा अजिनोमोटोवर बंदी का घातली जात नाही?
भारतात FSSAI (Food Safety and Standards Authority of India) ने MSG चा वापर नियंत्रित केला आहे. मुलांच्या अन्नपदार्थात MSG टाकण्यास बंदी आहे.
मात्र मोठ्या प्रमाणावर हॉटेलमध्ये तपासणी होत नाही. नियम असले तरी अंमलबजावणी शिथिल आहे.
हॉटेल किंवा रस्त्यावरच्या फास्ट-फूड स्टॉलवर इतकी मोठी तपासणी करणे प्रशासनाला कठीण जाते.
ग्राहकांनाही या बाबतीत फारशी जाणीव नाही. लोक विचारतच नाहीत की “या पदार्थात MSG आहे का?”
समाज आणि ग्राहकांची जबाबदारी
फक्त सरकारवर जबाबदारी टाकून आपण मोकळे होऊ शकत नाही. समाज म्हणून आणि ग्राहक म्हणून आपली काही जबाबदारी आहे.
- जाणीव ठेवणे – चविष्ट अन्न मिळालं म्हणून लगेच खुश होऊ नये. पदार्थामध्ये काय घातलं आहे हे विचारणं, समजून घेणं आवश्यक आहे.
- घरगुती स्वयंपाकाला प्राधान्य – शक्य तितकं ताजं, घरी बनवलेलं अन्न खाणं हाच उत्तम पर्याय आहे. घरगुती मसाले आणि नैसर्गिक पदार्थांमध्येच खरी चव असते.
- हॉटेलमध्ये प्रश्न विचारणे – आपण ग्राहक आहोत म्हणून आपल्याला विचारण्याचा अधिकार आहे. “या पदार्थात टेस्टिंग पावडर घातली आहे का?” असा प्रश्न विचारल्यावर हॉटेल चालकांवर दबाव येतो.
- आरोग्याची काळजी घेणे – मुलांना, वयोवृद्धांना MSG असलेलं अन्न टाळणं खूप गरजेचं आहे.
आरोग्य आणि चवीचा समतोल
जिभेवरची चव आणि शरीराचं आरोग्य – यात समतोल साधणं आवश्यक आहे. अल्पकाळाचा आनंद घ्यायचा की दीर्घकाळाचं स्वास्थ्य टिकवायचं हा निर्णय प्रत्येकाने स्वतःसाठी घ्यावा लागतो. अजिनोमोटो टाळूनसुद्धा पदार्थ चविष्ट करता येतात हे अनेक घरगुती स्वयंपाक करणाऱ्या स्त्रिया सिद्ध करतात.
हॉटेलमधील जेवणात टेस्टिंग पावडरचा वापर केवळ चवीसाठी होत असला तरी त्याचे परिणाम शरीरावर घातक आहेत. चविष्टपणाच्या आड आरोग्याशी खेळ चालू नये यासाठी सरकारने कठोर कारवाई करावी, हॉटेल व्यवसायिकांनी जबाबदारी घ्यावी आणि ग्राहकांनी जागरूक राहावं.
आपल्या आरोग्यापेक्षा मोठं काही नाही. आज जर आपण थोडा त्याग केला, तर उद्या गंभीर आजारांपासून वाचू शकतो. म्हणूनच —
“चवीसाठी आरोग्याशी तडजोड नको. टेस्टिंग पावडर टाळा, नैसर्गिक आहार निवडा आणि निरोगी जीवन जगा!”
