महात्मा गांधींच्या हत्येबाबत आजही जाणीवपूर्वक अपप्रचार केला जातो. “देशाची फाळणी गांधीजींमुळे झाली”, “पाकिस्तानला ५५ कोटी रुपये द्यावेत म्हणून त्यांनी उपोषण केलं”, अशा अपूर्ण आणि हेतुपुरस्सर मांडण्या सातत्याने केल्या जातात. या प्रचाराचा मुख्य उद्देश गांधीजींच्या विचारांना बदनाम करणे आणि त्यांच्या हत्येचे अप्रत्यक्ष समर्थन करणे हाच आहे. परंतु इतिहासातील तथ्ये शांतपणे तपासली तर हा अपप्रचार किती खोटा आणि धोकादायक आहे, हे स्पष्टपणे दिसून येते.
सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे—देशफाळणीचा निर्णयही झालेला नव्हता आणि पाकिस्तानला पैसे देण्याचा प्रश्नही निर्माण झालेला नव्हता, त्या आधीपासून गांधीजींवर प्राणघातक हल्ले होत होते. म्हणजेच गांधीजींचा विरोध हा केवळ फाळणीपुरता मर्यादित नव्हता, तर त्यांच्या मूल्यांनाच विरोध करणारा होता.
१९३४ पासून १९४८ पर्यंत गांधीजींवर एकूण सहा वेळा प्राणघातक हल्ले झाले. या सर्व प्रयत्नांचा धांडोळा घेतला, तर एक भयावह सत्य समोर येते—या तथाकथित “देशभक्तांच्या” हिंसेला ना इंग्रज कधी दिसले, ना फाळणीसाठी जबाबदार असलेले जिना कधी दिसले.
पहिला हल्ला : २५ जून १९३४ – पुणे
हरिजन यात्रेच्या निमित्ताने पुण्यात गांधीजींचा सत्कार होणार होता. गांधीजी एका विशिष्ट गाडीत आहेत, असा गैरसमज करून त्या गाडीवर बॉम्ब फेकण्यात आला. सुदैवाने गांधीजी त्या गाडीत नव्हते. हा हल्ला देश फाळणीच्या तब्बल १३ वर्षे आधीचा आहे. सरकारने बक्षीस जाहीर केले, पण हल्लेखोर कधीच सापडला नाही. हेच दर्शवते की गांधीविरोधी हिंसेची बीजे फार आधीपासून पेरली गेली होती.
दुसरा हल्ला : जुलै १९४४ – पाचगणी
गांधीजी पाचगणी येथे असताना पुण्याहून आलेल्या १८–२० जणांनी त्यांच्याविरोधात निदर्शने केली. त्यांचा नेता नथुराम गोडसे होता. गांधीजींनी त्याला चर्चेसाठी बोलावले, पण तो आला नाही. संध्याकाळच्या प्रार्थनेवेळी हातात कट्यार घेऊन नथुराम गांधीजींवर धावून गेला. उपस्थितांनी त्याला अडवले. यावेळी त्याच्यासोबतचे सहकारी पळून गेले. हा हल्ला गांधीजींच्या अहिंसेलाच दिलेले थेट आव्हान होते.
तिसरा हल्ला : सप्टेंबर १९४४ – सेवाग्राम
सेवाग्राम आश्रमातून गांधीजी मुंबईला निघू नयेत म्हणून नथुराम गोडसे आणि थत्ते यांनी आश्रमाच्या दारात धरणे दिले. नथुराम गांधीजींवर चाल करून जात असताना त्याच्याकडे जंबिया सापडला. पोलिस अधिकाऱ्याने “हुतात्मा व्हायचं आहे का?” असे विचारले असता, “गांधीजींना संपवलं की आमच्यातला एक जण हुतात्मा होणारच,” असे त्याचे उत्तर होते. ही बाब पोलिसांच्या नोंदींमधूनही सिद्ध आहे.
चौथा हल्ला : २९ जून १९४६ – रेल्वे कटकारस्थान
गांधीजी पुण्याला जाणाऱ्या आगगाडीतून प्रवास करत असताना, त्यांच्या गाडीच्या रुळांवर मोठे दगड रचून ठेवण्यात आले होते. चालकाच्या सतर्कतेमुळे मोठा अपघात टळला. रेल्वे नोंदीनुसार त्या मार्गावर गांधीजींच्या गाडीशिवाय दुसरी कोणतीही गाडी नव्हती. म्हणजेच हल्लेखोरांना नेमकी माहिती होती की या गाडीत गांधीजी आहेत.
पाचवा हल्ला : २० जानेवारी १९४८ – बिर्ला हाऊस
दिल्लीतील बिर्ला हाऊस येथे सामूहिक कट रचण्यात आला. मदनलाल पाहवाने बॉम्बस्फोट करून इतरांना संकेत देण्याची योजना होती. मात्र धुरळा उडाल्यामुळे इतर घाबरले आणि योजना फसली. केवळ पाहवाच पकडला गेला. हा हल्ला गांधीहत्येच्या अवघ्या दहा दिवस आधीचा होता.
सहावा आणि अंतिम हल्ला : ३० जानेवारी १९४८
संध्याकाळच्या प्रार्थनेसाठी जात असताना नथुराम गोडसेने गांधीजींवर तीन फूट अंतरावरून गोळ्या झाडल्या. तो मुस्लिम वेषात होता आणि पळून जाण्याचा प्रयत्न करत होता. काकासाहेब गाडगीळ यांनी “अरे नथ्या, तू?” असे म्हणून त्याला ओळखले आणि त्यामुळेच तो पकडला गेला.
या सर्व घटनांचा एकत्रित विचार केला तर एक गोष्ट स्पष्ट होते—गांधीजींची हत्या ही अचानक घडलेली घटना नव्हती, तर ती दीर्घकाळ चाललेल्या वैचारिक द्वेषाची परिणती होती. हा द्वेष सत्य, अहिंसा, मानवता, बंधुता आणि समानता या शाश्वत मूल्यांविरुद्ध होता.
गांधीजी एखाद्या धर्माचे किंवा पक्षाचे नेते नव्हते; ते मानवी मूल्यांचे उद्गाते होते. इतिहास साक्ष देतो की समाज काही काळ भरकटतो, पण शेवटी त्याला या मूल्यांकडे परत यावेच लागते—कारण त्याशिवाय प्रगती शक्य नसते.
नथुराम गोडसेला हे कळले नाही की व्यक्ती मारता येते, विचार मारता येत नाहीत. म्हणूनच गांधीजी आजही जिवंत आहेत—लोकांच्या विवेकात, संघर्षात आणि मानवतेच्या लढ्यात. आणि म्हणूनच राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ व हिंदू महासभेशी संबंधित असलेला नथुराम गोडसे स्वतंत्र भारतातील पहिला दहशतवादी ठरतो—कारण त्याने विचारांना उत्तर विचारांनी नाही, तर गोळ्यांनी दिले.
इतिहास पुसता येत नाही. तो समजून घ्यावा लागतो. अन्यथा तो पुन्हा पुन्हा आपल्यासमोर उभा राहतो—अजून अधिक भीषण रूपात.
