सातारा जिल्ह्यातील कास पठाराला आज “फुलांचा गालिचा” म्हणतात. युनेस्कोच्या वर्ल्ड हेरिटेज साइटचा दर्जा मिळाल्यानंतर जगभरातून पर्यटक येथे आकर्षित होऊ लागले. निळ्या, पिवळ्या, गुलाबी, जांभळ्या फुलांनी नटलेले हे पठार खरोखरच डोळ्यांचे पारणे फेडणारे आहे. मात्र, गेल्या काही वर्षांत कास पठाराचे अतिबाजारीकरण झाले असून, त्याचा थेट परिणाम निसर्गावर, वन्यजीवांवर आणि स्थानिक लोकांच्या अनुभवावर होत आहे.
फक्त कासच नाही – फुले इतरही ठिकाणी
कास पठार जसे उंचीवर आहे तसेच सातारा जिल्ह्यातील इतर अनेक डोंगर पठारेही आहेत. पाटण, जावळी, महाबळेश्वरकडे जाणाऱ्या रस्त्यांवर, बामणोलीकडे जाणाऱ्या डोंगररांगांवर, तसेच सतारा-पुणे सीमावर्ती भागात अशा प्रकारची फुले सहज दिसतात. या ठिकाणी वारंवार धुके येते, थंडगार वारे वाहतात आणि जमीनीची माती व हवामान काससारखेच असल्यामुळे फुलांचा गालिचा येथेही तयार होतो. परंतु, दुर्दैव असे की वनखाते किंवा स्थानिक प्रशासन कधीच याकडे लोकांचे लक्ष वेधत नाही. लोकांना असे वाटते की फुले फक्त कास पठारावरच दिसतात. त्यामुळे हजारो पर्यटक एकवटले जातात आणि गर्दीचा दुष्परिणाम प्रकर्षाने जाणवतो.
कास तलावाचे बदललेले रूप
कास पठारावर फुलांच्या बरोबरच कास तलावाचे सौंदर्य वेगळेच आहे. पूर्वी तलावाच्या काठावरच्या खडकांवर बसून पाण्याकडे पाहणे, थंड वाऱ्यात विसावणे, मित्र-परिवारासोबत साधं-सरळ जेवण बनवणे – हा अनुभव पर्यटकांसाठी अविस्मरणीय असे. पण तलावाची उंची वाढवल्यानंतर या नैसर्गिक ठिकाणांचा चेहरामोहरा बदलला. काठावर बसायला जागा उरली नाही. तलावाभोवती केलेल्या विकासकामामुळे सौंदर्यापेक्षा कृत्रिमपणा वाढला. पूर्वीचा तो साधा, निरागस, शांत अनुभव आता पर्यटकांना मिळत नाही.
गर्दीचे वाढते दुष्परिणाम
शुक्रवार ते रविवार या काळात कास पठाराकडे जाणाऱ्या रस्त्यांवर इतकी वाहनांची गर्दी होते की प्रवास त्रासदायक होतो. एका बाजूने गाड्यांच्या लांबलचक रांगा, दुसऱ्या बाजूने हॉर्नांचा कोलाहल – हे सर्व पाहून असे वाटते की आपण निसर्गात आलो की एखाद्या मेळाव्यात?
या गर्दीचा सर्वात मोठा परिणाम वन्य प्राण्यांवर होतो. जंगलातून बाहेर येणारे प्राणी रस्त्यावरच्या गोंगाटामुळे घाबरतात. काही वेळा अपघातात जखमी होतात किंवा मरतात. परंतु, याविषयी चर्चा होत नाही. फक्त फुलांची शोभा दाखवण्यात प्रशासन व्यस्त आहे, पण निसर्गावर होणाऱ्या परिणामाकडे कुणाचेच लक्ष नाही.
पर्यावरणीय हानी – जबाबदारी कोणाची?
प्रत्येक पर्यटकाने हे लक्षात ठेवले पाहिजे की आपण निसर्गाचा उपभोग घेण्यासाठी जातो, त्याचा नाश करण्यासाठी नव्हे. दुर्दैवाने, आज कास पठार हे दारुड्यांचे पठार झाले आहे. पर्यटकांमध्ये काहीजण मद्यपान करून गोंधळ घालतात. बाटल्या, प्लास्टिक आणि कचरा यामुळे परिसराची पवित्रता नष्ट होत आहे. पोलिस आणि वनखाते याबाबत फारसे कठोर पाऊल उचलताना दिसत नाहीत.
वाहनांची नियमावलीदेखील अस्तित्वात नाही. कुठेही पार्किंग, कुठेही ओव्हरटेक, यामुळे अपघात वारंवार घडतात. सुरक्षिततेच्या बाबतीत पर्यटक असुरक्षित वाटतात. कास पठारासारख्या संवेदनशील ठिकाणी नियमांचे काटेकोर पालन आवश्यक आहे.
समितीचे अपयशी नियोजन
कास पठारावर नियोजन करण्यासाठी स्वतंत्र समिती कार्यरत आहे. पण या समितीच्या कामकाजात अनेक त्रुटी आहेत. गर्दीचे नियमन, पर्यटकांची मर्यादा ठरवणे, कचऱ्याची विल्हेवाट, वन्यजीव संरक्षण – या सर्व गोष्टींमध्ये सुधारणा होताना दिसत नाही. पर्यटकांचा अनुभव सोयीस्कर करण्यासाठी आणि निसर्गाचे रक्षण करण्यासाठी हे नियोजन प्रभावी असणे अत्यावश्यक आहे.
पर्यायी ठिकाणांचा विकास – एक उपाय
जर प्रशासनाने कास पठारावरच्या गर्दीचे ओझे कमी करायचे असेल तर इतर डोंगर पठाऱ्यांचा विकास करणे गरजेचे आहे. ज्या ठिकाणी काससारखीच फुले फुलतात, तेथे सोयीसुविधा निर्माण करून पर्यटकांचे लक्ष वेधता येईल. यामुळे गर्दी विभागली जाईल आणि कासवरील ताण कमी होईल.
स्थानिकांचा अनुभव
कास पठाराजवळील गावांतील लोकांचे जीवन या पर्यटनामुळे पूर्णपणे बदलले आहे. काहींना रोजगार मिळतो, पण अनेकदा गावकऱ्यांना शिस्त नसलेल्या पर्यटकांमुळे त्रास सहन करावा लागतो. रस्त्यांवर गोंगाट, पाण्याचा अपव्यय, शेतीजवळील कचरा – या गोष्टी त्यांच्या रोजच्या आयुष्याचा भाग झाल्या आहेत. त्यांच्याशी संवाद साधून त्यांच्या सूचनाही नियोजनात समाविष्ट करणे आवश्यक आहे.
पुढे काय करावे?
कास पठार आणि इतर फुलांच्या डोंगर पठाऱ्यांचे रक्षण करणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे. त्यासाठी काही महत्त्वाची पावले उचलली पाहिजेत:
- पर्यटकांची संख्या नियंत्रित करणे – तिकीट व ऑनलाइन बुकिंग प्रणाली अधिक काटेकोर करावी.
- इतर पठाऱ्यांचा विकास – पर्यटकांना पर्यायी अनुभव देऊन गर्दी विभागावी.
- कचरा व्यवस्थापन – शून्य प्लास्टिक झोन घोषित करून कठोर कारवाई करावी.
- वन्यजीव संरक्षण – वाहनांसाठी वेगमर्यादा, आवाजावर नियंत्रण आणि अपघात प्रतिबंधक उपाय करावेत.
- पोलिस व वनखात्याची जबाबदारी – दारू पिऊन गोंधळ घालणाऱ्यांवर कडक कारवाई करावी.
- स्थानिकांचा सहभाग – गावकऱ्यांना पर्यटन व्यवस्थापनात भागीदार करून टिकाऊ मॉडेल तयार करावे.
कास पठार हा केवळ फुलांचा गालिचा नाही तर तो एक जिवंत परिसंस्था आहे. तिथल्या प्रत्येक फुलामागे, प्रत्येक फुलपाखरामागे, प्रत्येक दगडामागे निसर्गाचा श्वास दडलेला आहे. आज आपण या सौंदर्याचा उपभोग घेतो, पण उद्या जर हे सौंदर्यच नष्ट झाले तर पुढील पिढ्यांना काय दाखवणार?
कास पठाराचे बाजारीकरण, वाहनांची गर्दी, दारूची उच्छाद, वन्यजीवांचे होणारे बळी – ही परिस्थिती बदलणे आपल्या हातात आहे. शासन, प्रशासन, स्थानिक आणि पर्यटक – सगळ्यांनी एकत्र येऊन जबाबदारी घ्यायला हवी. अन्यथा “फुलांचे पठार” म्हणवणारा हा स्वर्ग, आपल्या हातानेच नरक होईल.
