आहेत. जगातील सर्वात प्राचीन पर्वतरांगांपैकी एक असलेल्या अरवली पर्वतरांगा सुमारे ६५० किलोमीटरपर्यंत गुजरातपासून राजस्थान, हरियाणा होत दिल्लीपर्यंत पसरलेल्या आहेत. लाखो वर्षांपासून या पर्वतरांगा उत्तर भारताच्या हवामान, पर्जन्यचक्र, भूजल पातळी आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करत आल्या आहेत. मात्र आज मानवी लालसेपोटी, खाणकाम, अनियंत्रित बांधकाम आणि धोरणात्मक निर्णयांमुळे हा अमूल्य निसर्गदत्त ठेवा विनाशाच्या उंबरठ्यावर उभा आहे.
अरवली : भारताच्या पर्यावरणाचा ‘प्रहरी’
अरवली पर्वतरांगा थारच्या वाळवंटाला रोखणारी नैसर्गिक भिंत म्हणून कार्य करतात. या पर्वतरांगांमुळे राजस्थान, हरियाणा, पश्चिम उत्तर प्रदेश आणि दिल्ली या भागांमध्ये हिरवळ टिकून आहे. जर अरवली अस्तित्वात नसत्या, तर थारचे वाळवंट आज दिल्लीच्या उंबरठ्यावर पोहोचले असते. त्यामुळे अरवली म्हणजे केवळ पर्वत नाहीत, तर उत्तर भारताच्या शेती, पाणी आणि मानवी जीवनाचा कणा आहेत.
सरकारची भूमिका आणि ‘१०० मीटर’चा वाद
सध्याच्या काळात अरवली पर्वतरांगांबाबत सरकार आणि न्यायव्यवस्थेची भूमिका विरोधाभासी दिसून येते. एकीकडे केंद्र सरकार ‘अरवली ग्रीन वॉल प्रकल्पा’अंतर्गत सुमारे ५ किलोमीटर रुंद हिरवा पट्टा विकसित करून वाळवंटीकरण रोखण्याचा दावा करत आहे. या प्रकल्पाचा उद्देश पर्यावरण रक्षणाचा असल्याचे सांगितले जाते.
मात्र दुसरीकडे, सर्वोच्च न्यायालयाने स्वीकारलेली अरवली पर्वतरांगांची ‘नवी व्याख्या’ गंभीर चिंतेचा विषय ठरली आहे. या नव्या नियमानुसार, ज्या टेकड्यांची उंची १०० मीटरपेक्षा कमी आहे, त्या ‘अरवली पर्वत’ म्हणून गणल्या जाणार नाहीत. याचा थेट परिणाम असा होतो की अरवलीतील सुमारे ८० ते ९० टक्के भाग खाणकाम, रिअल इस्टेट आणि औद्योगिक प्रकल्पांसाठी खुला होऊ शकतो.
पर्यावरणतज्ज्ञांच्या मते, पर्वतांची ओळख उंचीवर नव्हे तर भूगर्भीय रचना, पर्यावरणीय भूमिका आणि जैवविविधतेवर आधारित असते. १०० मीटरची अट लावणे म्हणजे अरवलीचे संरक्षण कायदेशीररीत्या कमकुवत करणे होय. याच कारणामुळे राजस्थान, हरियाणा आणि दिल्ली परिसरात मोठ्या प्रमाणावर जनआंदोलन उभे राहिले असून “सेव्ह अरवली” (Save Aravali) ही मोहीम राष्ट्रीय पातळीवर चर्चेत आली आहे.
अरवली वाचवणे का अत्यावश्यक आहे? – वैज्ञानिक कारणे
१) वाळवंटीकरणाला अटकाव
अरवली पर्वतरांगा थारच्या वाळवंटाला रोखणारी शेवटची नैसर्गिक भिंत आहेत. या डोंगररांगांमुळे वाळूचे वादळ, उष्ण वारे आणि मृदाधूप रोखली जाते. जर अरवली नष्ट झाल्या, तर राजस्थानातील वाळवंट हरियाणा, पश्चिम उत्तर प्रदेश आणि दिल्लीपर्यंत पसरेल. सुपीक जमिनींचे रूपांतर वाळवंटात होईल, ज्याचा थेट परिणाम अन्नसुरक्षेवर होईल.
२) भूजल पुनर्भरणासाठी अत्यावश्यक
अरवली पर्वतरांगांतील सच्छिद्र खडक पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवतात. यामुळे भूजल पातळी वाढते आणि विहिरी, बोअरवेल्स व नद्यांना पाणी मिळते. दिल्ली, गुरुग्राम, फरीदाबादसारख्या भागांमध्ये आधीच पाण्याची तीव्र टंचाई आहे. अरवली नष्ट झाल्यास भूजल पुनर्भरण थांबेल आणि पाणी संकट भयावह रूप धारण करेल.
३) वायू प्रदूषणावर नियंत्रण
अरवलीतील जंगले ‘कार्बन सिंक’ म्हणून काम करतात. ही जंगले कार्बन डायऑक्साइड शोषून हवामान संतुलित ठेवतात. वैज्ञानिक अभ्यासानुसार, अरवलीतील डोंगर व जंगले नष्ट झाल्यास हवेतील घातक धुलीकणांचे (PM 2.5) प्रमाण ३० ते ४० टक्क्यांपर्यंत वाढू शकते. दिल्ली आणि NCR आधीच जगातील सर्वाधिक प्रदूषित भागांपैकी एक आहे; अरवलीचा ऱ्हास म्हणजे प्रदूषणात थेट वाढ.
४) जैवविविधतेचे संरक्षण
अरवली पर्वतरांगा अनेक दुर्मिळ वनस्पती आणि प्राण्यांचे नैसर्गिक अधिवास आहेत. बिबट्या, लांडगा, कोल्हा, नीलगाय, विविध पक्षी आणि सरपटणारे प्राणी येथे आढळतात. डोंगर तोड आणि जंगलतोड झाल्यास हे प्राणी मानवी वस्त्यांकडे येतील, ज्यामुळे मानव-प्राणी संघर्ष वाढेल. याचे परिणाम दोन्हींसाठी घातक ठरतील.
खाणकाम आणि विकासाच्या नावाखाली होणारा ऱ्हास
अरवली पर्वतरांगांमध्ये बेकायदेशीर खाणकाम मोठ्या प्रमाणावर सुरू आहे. दगड, ग्रॅनाइट, क्वार्ट्झ आणि इतर खनिजांसाठी पर्वत अक्षरशः फोडले जात आहेत. विकासाच्या नावाखाली रस्ते, फार्महाऊस, रिसॉर्ट्स आणि उद्योग उभे राहत आहेत. पण हा विकास टिकाऊ नाही; तो भविष्यातील विनाशाची पायाभरणी आहे.
अरवली वाचवणे म्हणजे भविष्य वाचवणे
अरवली पर्वतरांगा वाचवणे म्हणजे केवळ पर्यावरण वाचवणे नाही, तर पाणी, अन्न, हवा आणि पुढील पिढ्यांचे भविष्य सुरक्षित करणे आहे. धोरणकर्त्यांनी अल्पकालीन आर्थिक फायद्यांपेक्षा दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे गरजेचे आहे. न्यायालयांनीही वैज्ञानिक सल्ल्याच्या आधारे निर्णय घेणे आवश्यक आहे.
अरवली पर्वतरांगा आज धडधडत आहेत, पण त्या थकल्या आहेत. जर आज आपण जागे झालो नाही, तर उद्या या पर्वतरांगा इतिहासजमा होतील आणि त्याबरोबरच उत्तर भारताचा पर्यावरणीय समतोलही कोलमडेल. “सेव्ह अरवली” ही केवळ चळवळ नाही, तर जगण्याची लढाई आहे. अरवली वाचल्या, तरच माणूस वाचेल — अन्यथा विकासाच्या नावाखाली आपण स्वतःचाच नाश करून घेऊ.
