डॉ. मनमोहन सिंग यांच्या विचारांचा जिवंत दस्तऐवज

भारताच्या आधुनिक आर्थिक इतिहासाचा मागोवा घेतला, तर काही व्यक्तिमत्त्वे केवळ राजकीय पदांमुळे नव्हे, तर त्यांच्या विचारांच्या खोलीमुळे अजरामर ठरतात. डॉ. मनमोहन सिंग हे त्यातीलच एक विलक्षण व्यक्तिमत्त्व. ते केवळ दोन वेळा पंतप्रधान होते म्हणून महत्त्वाचे नाहीत, तर भारताला आर्थिक अंधकारातून बाहेर काढणारे, विचारांनी आणि निर्णयांनी देशाचा प्रवास बदलणारे नेते म्हणून त्यांचे स्थान अनन्यसाधारण आहे. त्यांच्या वैचारिक आणि सार्वजनिक जीवनाचा सर्वसमावेशक आलेख म्हणजे ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसने प्रकाशित केलेला पाच खंडांचा ग्रंथसंच — ‘Changing India’.

हा ग्रंथसंच म्हणजे केवळ पुस्तकांचा संग्रह नसून, भारताच्या आर्थिक, राजकीय आणि बौद्धिक प्रवासाचा जिवंत दस्तऐवज आहे. जवळपास पाच दशकांच्या काळात डॉ. सिंग यांनी मांडलेले विचार, संशोधन, भाषणे आणि धोरणात्मक दृष्टी या पाच खंडांमधून आपल्यासमोर उलगडत जाते. त्यामुळेच हा संच ऑक्सफर्ड, केंब्रिजसारख्या नामांकित विद्यापीठांमध्ये अर्थशास्त्राच्या विद्यार्थ्यांसाठी संदर्भग्रंथ म्हणून वापरला जातो, ही बाबच त्याच्या बौद्धिक उंचीची साक्ष देणारी आहे.

पहिला खंड : निर्यातीवर आधारित विकासाची बीजे

‘India’s Export Trends and the Prospects for Self-Sustained Growth’ हा पहिला खंड डॉ. मनमोहन सिंग यांच्या १९६४ साली ऑक्सफर्ड विद्यापीठात सादर केलेल्या पीएचडी प्रबंधावर आधारित आहे. त्या काळात भारत समाजवादी नियोजनाच्या चौकटीत अडकलेला होता. आयातप्रतिस्थापनावर भर देणारी अर्थव्यवस्था, परकीय व्यापाराबाबतची भीती आणि नियंत्रित बाजारपेठ — या पार्श्वभूमीवर निर्यात-आधारित विकासाचा विचार मांडणे हेच धाडसाचे होते.
या खंडातून तरुण मनमोहन सिंग यांची दृष्टी स्पष्ट होते. भारत केवळ अंतर्गत बाजारावर अवलंबून न राहता जागतिक व्यापारात सामील झाला, तरच दीर्घकालीन आणि स्वयंपूर्ण विकास शक्य आहे, हा विचार त्यांनी शास्त्रीय पद्धतीने मांडला. पुढे १९९१ च्या सुधारणांमध्ये जे बीज अंकुरले, त्याची मुळे याच प्रबंधात दडलेली दिसतात.

दुसरा खंड : विकसनशील देशांचा आवाज

‘Early Thoughts on Trade and Development’ या दुसऱ्या खंडात १९५० ते १९६० च्या दशकातील डॉ. सिंग यांचे लेख आणि विचार समाविष्ट आहेत. नव्याने स्वतंत्र झालेले देश, जागतिक व्यापारातील असमतोल, विकसित आणि विकसनशील देशांमधील दरी — या सगळ्या प्रश्नांवर त्यांनी अत्यंत अभ्यासपूर्ण भाष्य केले आहे.
हा खंड वाचताना जाणवते की, डॉ. सिंग केवळ भारतापुरते विचार करणारे अर्थशास्त्रज्ञ नव्हते, तर संपूर्ण विकसनशील जगाच्या प्रश्नांबद्दल त्यांना खोल कळकळ होती. जागतिक व्यापार अधिक समतोल आणि न्याय्य कसा होईल, याचा ते सातत्याने शोध घेत होते.

तिसरा खंड : जागतिक अर्थव्यवस्था आणि समानतेचा संघर्ष

‘The International Economic Order and the Quest for Equity in Development’ या तिसऱ्या खंडात जागतिक आर्थिक रचनेचे सूक्ष्म विश्लेषण आढळते. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी, जागतिक बँक, व्यापार करार — या सगळ्या संस्थांचा विकसनशील देशांवर होणारा परिणाम त्यांनी चिकित्सक नजरेने तपासला आहे.
या खंडातून डॉ. सिंग यांची भूमिका स्पष्ट होते : जागतिकीकरण अपरिहार्य असले, तरी ते मानवी चेहरा असलेले असले पाहिजे. विकास हा केवळ आकड्यांपुरता मर्यादित न राहता सामाजिक समानता आणि न्यायाशी जोडलेला असला पाहिजे, हा विचार ते ठामपणे मांडतात.

चौथा खंड : १९९१ आणि ऐतिहासिक वळण

‘Economic Reforms: 1991 and Beyond’ हा चौथा खंड ‘Changing India’ मधील सर्वात महत्त्वाचा आणि निर्णायक खंड मानला जातो. १९९१ मध्ये भारत भीषण आर्थिक संकटात सापडला होता. परकीय चलन साठा काही आठवड्यांपुरताच उरला होता. अशा कठीण काळात अर्थमंत्री म्हणून डॉ. मनमोहन सिंग यांनी जे निर्णय घेतले, त्यांनी भारताचा आर्थिक प्रवासच बदलून टाकला.
लायसन्स राज संपवणे, उद्योगांना मोकळीक देणे, परकीय गुंतवणुकीस दार उघडणे — हे सगळे निर्णय केवळ आर्थिक नव्हते, तर राजकीयदृष्ट्या अत्यंत धाडसी होते. या खंडात त्या सुधारणांची पार्श्वभूमी, भाषणे आणि तर्कशुद्ध मांडणी वाचायला मिळते. आज भारत जागतिक अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे, यामागे १९९१ च्या त्या निर्णयांची ठळक छाया दिसते.

पाचवा खंड : शांत शब्दांतून मोठी दृष्टी

‘The Prime Minister Speaks’ हा पाचवा खंड डॉ. सिंग यांच्या पंतप्रधानपदाच्या काळातील महत्त्वाच्या भाषणांचा संग्रह आहे. ते ‘कमी बोलणारे नेते’ म्हणून ओळखले जात असले, तरी त्यांच्या शब्दांमधील वजन, गांभीर्य आणि दूरदृष्टी विलक्षण होती.
या भाषणांमधून भारताची दीर्घकालीन प्रगती, लोकशाही मूल्ये, सामाजिक सलोखा आणि समावेशक विकासाची त्यांची दृष्टी स्पष्टपणे जाणवते. कोणताही बडेजाव नाही, भावनिक घोषणाबाजी नाही — केवळ संयत, विचारपूर्वक आणि जबाबदार शब्द.

विद्वत्ता आणि विनय यांचा संगम

‘Changing India’ चा सर्वांत मोठा ठसा म्हणजे डॉ. मनमोहन सिंग यांची विद्वत्ता कुठेही आक्रमक किंवा अहंकारी वाटत नाही. इतका मोठा अभ्यास, जागतिक मान्यता आणि ऐतिहासिक कामगिरी असूनही त्यांच्या लिखाणात आणि भाषणांत विलक्षण नम्रता दिसते.
केंब्रिज विद्यापीठाच्या सेंट जॉन्स कॉलेजमध्ये दिली जाणारी ‘डॉ. मनमोहन सिंग शिष्यवृत्ती’ ही त्यांच्या जागतिक बौद्धिक प्रतिष्ठेची साक्ष आहे. हे केवळ एखाद्या नेत्याचे नव्हे, तर एका शिक्षकाचे, संशोधकाचे आणि विचारवंताचे सन्मानचिन्ह आहे.

उपसंहार

‘Changing India’ हा ग्रंथसंच भारताने समाजवादाकडून मुक्त अर्थव्यवस्थेकडे केलेल्या स्थित्यंतराचा आरसा आहे. धोरणे कशी आखली जातात, संकटाच्या काळात निर्णय कसे घेतले जातात आणि विचारांची सातत्यपूर्ण साधना कशी देशाचे भवितव्य घडवते, हे या पाच खंडांतून स्पष्ट होते.
इतका विद्वान, संयमी आणि दूरदृष्टी असलेला पंतप्रधान भारताला लाभला, हे खरेच आपल्या देशाचे भाग्य म्हणावे लागेल. डॉ. मनमोहन सिंग यांचे विचार आणि कार्य पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरत राहतील — आणि ‘Changing India’ हा ग्रंथसंच त्या प्रेरणेचा अमूल्य ठेवा आहे.