“आमचा धर्म वारीचा आहे, कुंभमेळ्याचा नाही” हे वाक्य केवळ एखाद्या कार्यक्रमातील विधान नसून, महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेतील गाभा व्यक्त करणारे विचारसूत्र आहे. अलीकडे अभिनेते सयाजी शिंदे यांनी कुंभमेळ्याबाबत मांडलेले मत अनेकांना खटकले असले, तरी ते पूर्णतः खोटे किंवा निराधार म्हणता येणार नाही. कारण अशाच प्रकारच्या टीका शेकडो वर्षांपूर्वी संत तुकाराम महाराजांनी आपल्या अभंगांतून अत्यंत परखडपणे केल्या आहेत.
कुंभमेळा हा भारतीय संस्कृतीतील एक मोठा धार्मिक सोहळा आहे. लाखो लोक एकत्र येतात, साधू-संत, आखाडे, स्नानपर्वणी, प्रवचने – सगळे काही भव्य आणि नेत्रदीपक असते. मात्र प्रश्न असा आहे की, या सगळ्याचा खरा उद्देश साध्य होतो का? की धर्म हा केवळ बाह्य प्रदर्शन, शक्तीप्रदर्शन आणि दांभिकतेचा बाजार बनतो?
साधूपणाचा खरा अर्थ
साधू म्हणजे कोण? तर जो साधना करतो, वैराग्य अंगी बाणवतो, अहंकाराचा त्याग करतो आणि स्वतःच्या व समाजाच्या उन्नतीसाठी जगतो. परंतु आज दिसणाऱ्या अनेक तथाकथित साधूंचे जीवन पाहिले तर ते वैराग्यातून नव्हे, तर वैतागातून निर्माण झालेले वाटते. समाज, कुटुंब, जबाबदाऱ्या यांना कंटाळून किंवा सत्तेचा, प्रतिष्ठेचा मोह धरून साधूपणाची वस्त्रे परिधान केली जातात. असा साधू ना स्वतःचा उद्धार करू शकतो, ना समाजाला दिशा देऊ शकतो.
याच वास्तवावर तुकाराम महाराजांनी सिंहस्थ पर्वणीच्या निमित्ताने केलेली टीका आजही तितकीच लागू पडते.
तुकाराम महाराजांचा परखड अभंग
तुकाराम महाराज म्हणतात—
आली सिंहस्थ पर्वणी।
न्हाव्या भटा जाली धनी ।।१।।
अंतरी पापाच्या कोडी।
वरीवरी बोडी डोई दाढी ।।२।।
बोडिले ते निघाले।
काय पालटले सांग वहिले ।।३।।
पाप गेल्याची काय खुण।
नाही पालटले अवगुण ।।४।।
भक्ती भावे विन।
तुका म्हणे अवघा सीण ।।५।।
या अभंगातून तुकाराम महाराज केवळ कुंभमेळ्याची नव्हे, तर एकूणच बाह्य कर्मकांडांची पोलखोल करतात. सिंहस्थ पर्वणी आली की न्हावी आणि भट श्रीमंत होतात, म्हणजेच धार्मिक सोहळा हा काहींच्या उपजीविकेचे साधन बनतो. लोक अंतःकरणात पापाचे थरच्या थर घेऊन फिरत असतात, पण वर डोके-दाढी मुंडन करून स्वतःला पवित्र समजतात.
बाह्य शुद्धता विरुद्ध अंतःकरणाची शुद्धता
तुकाराम महाराजांचा मुख्य रोख हा याच मुद्द्यावर आहे—केवळ बाह्य शुद्धतेने माणूस पवित्र होत नाही. डोके मुंडन केले, गेरुआ वस्त्रे परिधान केली, गंगेत स्नान केले म्हणजे पाप नष्ट होत नाहीत. खरा बदल हा अंतःकरणात व्हायला हवा. अवगुणांची छाटणी झाली नाही, लोभ, अहंकार, क्रोध, मत्सर गेले नाहीत, तर धर्माचे सगळे सोहळे व्यर्थ ठरतात.
“बोडिले ते निघाले, काय पालटले सांग वहिले?” हा प्रश्न आजही तितकाच बोचरा आहे. कुंभमेळ्यातून परतलेला माणूस अधिक संवेदनशील, प्रामाणिक, समाजाभिमुख झाला का? की तो तसाच राहिला?
वारीची परंपरा अंतर्मुख धर्म
याच पार्श्वभूमीवर “आमचा धर्म वारीचा आहे” हे विधान समजून घ्यावे लागते. वारी म्हणजे केवळ चालत जाणे नाही, तर अहंकार उतरवत जाणे आहे. वारीत कुठलीही भव्यता नाही, सत्ता नाही, प्रदर्शन नाही. तिथे सगळे वारकरी समान—श्रीमंत-गरिब, जात-पात, उच्च-नीच काहीच नाही. तिथे आहे ती फक्त भक्ती, नामस्मरण आणि सामूहिक विनय.
वारी माणसाला अंतर्मुख करते, कुंभमेळा मात्र अनेकदा बहिर्मुख. वारीत स्वतःकडे पाहण्याची प्रक्रिया आहे, तर अशा मोठ्या मेळ्यांत दुसऱ्यांना दाखवण्याची स्पर्धा अधिक दिसते.
भक्तिभावाशिवाय सगळे सीण
तुकाराम महाराज शेवटी स्पष्ट सांगतात—“भक्ती भावे विन, तुका म्हणे अवघा सीण.” म्हणजे भक्तिभावाशिवाय केलेले सगळे श्रम वाया जातात. लाखो लोकांची गर्दी, कोट्यवधींचा खर्च, मोठमोठी भाषणे—हे सगळे असूनही जर माणूस आतून बदलत नसेल, तर हा सगळा पसारा निरर्थक आहे.
आज धर्माच्या नावाखाली राजकारण, व्यापार, सत्ताकारण वाढत असताना तुकाराम महाराजांचे विचार अधिक महत्त्वाचे ठरतात. धर्म हा आत्मशुद्धीचा मार्ग असावा, आत्मप्रदर्शनाचा नव्हे.
सयाजी शिंदे यांच्या वक्तव्यावरून निर्माण झालेला वाद पाहता असे लक्षात येते की, समस्या वक्तव्यात नाही, तर आपण धर्माकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनात आहे. संत तुकाराम महाराजांनी शेकडो वर्षांपूर्वी जे सांगितले, तेच आज पुन्हा अधोरेखित होत आहे—बाह्य कर्मकांडांपेक्षा अंतःकरणातील बदल महत्त्वाचा आहे.
आमचा धर्म वारीचा आहे, म्हणजेच नम्रतेचा, समतेचा, भक्तीचा आणि आत्मपरीक्षणाचा आहे. कुंभमेळ्यासारखे सोहळे असू शकतात, पण त्यांचा अर्थ तेव्हाच उरतो, जेव्हा माणूस तिथून परतताना अधिक माणूस म्हणून परततो. अन्यथा, डोके मुंडन करूनही अवगुण तसेच राहिले, तर तुकाराम महाराजांच्या शब्दांत सांगायचे तर—तो सगळा सीणच ठरतो.
