भारतीय स्वातंत्र्यलढा हा केवळ दिल्ली, मुंबई किंवा मोठ्या नेत्यांपुरता मर्यादित नव्हता. देशाच्या कानाकोपऱ्यातील असंख्य सामान्य माणसांनी आपल्या प्राणांची, आयुष्याची आणि स्वप्नांची आहुती देत या लढ्याला बळ दिले. अशाच असंख्य ज्ञात-अज्ञात क्रांतिकारकांपैकी एक तेजस्वी नाव म्हणजे कोल्हापूर जिल्ह्यातील खडकलाट गावचे स्वातंत्र्य सेनानी निजामउद्दीन काझी. १९४२ च्या ‘भारत छोडो’ आंदोलनात त्यांनी दाखवलेले धैर्य, देशप्रेम आणि त्याग आजच्या पिढीसाठी प्रेरणादायी आहे.
१९४२ चा काळ हा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील अत्यंत निर्णायक टप्पा होता. महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या ‘भारत छोडो’ आंदोलनाने संपूर्ण देश पेटून उठला होता. महाराष्ट्रात, विशेषतः कोल्हापूर जिल्ह्यात, या आंदोलनाला क्रांतिकारक स्वरूप प्राप्त झाले. रत्नाप्पा कुंभार ऊर्फ करवीरया स्वामी यांच्या नेतृत्वाखाली अनेक तरुणांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र लढा उभारला. या क्रांतिकारक यज्ञात खडकलाटसारख्या छोट्या गावातून पुढे आलेले निजामउद्दीन काझी हे नाव विशेष उल्लेखनीय ठरते.
निजामउद्दीन काझी यांचा शोभेच्या दारूचा व्यवसाय होता. त्यामुळे त्यांना स्फोटके, दारूगोळा आणि त्याच्या वापराची उत्तम माहिती होती. स्वातंत्र्यलढ्यात ही माहिती अतिशय मोलाची ठरू शकते, हे ओळखून स्वामीजींनी काझी यांच्यावर मोठी जबाबदारी सोपवली. देशासाठी काहीतरी करण्याची तीव्र इच्छा असलेल्या काझींनी कोणताही विचार न करता ही जबाबदारी स्वीकारली. वैयक्तिक सुरक्षिततेपेक्षा देशस्वातंत्र्य त्यांच्यासाठी सर्वोच्च होते.
गारगोटी येथे असलेल्या मामलेदार कचेरीत सरकारी खजाना होता. याच ठिकाणी अनेक क्रांतिकारक राजबंदी म्हणून कैदेत ठेवले गेले होते. या राजबंद्यांची मुक्तता करणे आणि ब्रिटिश सरकारच्या खजान्यावर घाला घालणे, असा धाडसी कट स्वामीजींनी आखला. ही मोहीम अत्यंत धोकादायक होती, कारण ब्रिटिश पोलीस पूर्णपणे सज्ज होते. तरीही देशप्रेमाने भारावलेल्या तरुणांनी जीवावर उदार होऊन या मोहिमेत सहभागी होण्याचा निर्णय घेतला.
१३ डिसेंबर १९४२ हा दिवस कोल्हापूरच्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात अजरामर झाला. स्वामीजींच्या नेतृत्वाखाली स्वातंत्र्यसैनिकांनी गारगोटी कचेरीवर हल्ला चढवला. ठरल्याप्रमाणे कचेरीत प्रवेश करताच निजामउद्दीन काझी यांनी मोठा स्फोट घडवून आणला. या स्फोटामुळे ब्रिटिश यंत्रणा काही काळ गोंधळून गेली. मात्र लगेचच पोलिसांनी क्रांतिकारकांवर अंदाधुंद गोळीबार सुरू केला.
या चकमकीत स्वामीजींना गोळी लागली आणि ते जखमी होऊन खाली पडले. परिस्थिती अत्यंत गंभीर बनली. एकामागोमाग एक असे पाच क्रांतिकारक धारातीर्थी पडले. या रक्तरंजित संघर्षात निजामउद्दीन काझी हेही गंभीर जखमी झाले. स्फोट आणि गोळीबारात त्यांचा डाव्या पायाचा गुडघा पूर्णपणे छिन्नविछिन्न झाला. तरीही त्यांनी शेवटपर्यंत धैर्य सोडले नाही.
जखमी अवस्थेत काझी ब्रिटिश पोलिसांच्या हाती लागले. त्यांना कोल्हापूरच्या सरकारी दवाखान्यात दाखल करण्यात आले. शस्त्रक्रिया करून त्यांचा जखमी पाय कापावा लागला. हा शारीरिक आघात जितका मोठा होता, त्याहून मोठी होती ब्रिटिशांची मानसिक कोंडी. त्यांनी काझींना माफीचा साक्षीदार (Approver) बनवण्यासाठी खूप प्रयत्न केले. सहकाऱ्यांची नावे सांगितली तर शिक्षा माफ करू, सुखसोयी देऊ, असे आमिष दाखवले गेले.
मात्र देशप्रेमी निजामउद्दीन काझी यांनी हे सर्व ठामपणे नाकारले. एका पायावर अपंग झालेले, वेदनांनी त्रस्त असलेले काझी देशद्रोह करण्यास तयार नव्हते. त्यांनी आपल्या सहकाऱ्यांचा विश्वास आणि स्वातंत्र्यलढ्याची शपथ कधीही मोडली नाही. हा प्रसंग त्यांच्या चारित्र्याची, निष्ठेची आणि देशभक्तीची उंची अधोरेखित करतो.
ब्रिटिश सरकारने त्यांना कठोर शिक्षा सुनावली. पाच वर्षे सक्त मजुरी आणि दीडशे रुपये दंड, तसेच गारगोटी खजाना प्रकरणात आठ वर्षे सक्त मजुरी अशी शिक्षा त्यांना ठोठावण्यात आली. तुरुंगात त्यांना अमानुष यातना सहन कराव्या लागल्या. अपंगत्व, हालअपेष्टा, उपासमार आणि मानसिक छळ या सगळ्याला ते सामोरे गेले. मात्र त्यांच्या मनातील स्वातंत्र्याची ज्योत कधीही विझली नाही.
भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर निजामउद्दीन काझी यांची शिक्षा संपली. देश स्वतंत्र झाला, पण स्वातंत्र्याच्या फळांचा लाभ घेण्याची त्यांनी कधीही अपेक्षा ठेवली नाही. कोणतेही पद, सन्मान किंवा राजकीय लाभ त्यांनी मागितला नाही. अत्यंत साध्या जीवनशैलीत त्यांनी उरलेले आयुष्य व्यतीत केले. लाकडाच्या वखारीवर काम करून त्यांनी आपला उदरनिर्वाह केला. स्वातंत्र्य सेनानी असूनही त्यांनी गरिबीशी झुंज दिली.
१९८७ साली निजामउद्दीन काझी यांचे अत्यंत गरिबीत निधन झाले. ज्यांनी देशासाठी आपला पाय गमावला, तुरुंगवास भोगला, त्यांचे आयुष्य शेवटपर्यंत संघर्षमय राहिले, ही गोष्ट आपल्या व्यवस्थेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करते. तरीही त्यांच्या त्यागाचे मोल शब्दात मांडता येणार नाही.
आजच्या पिढीने अशा क्रांतिकारकांची आठवण ठेवणे ही आपली जबाबदारी आहे. निजामउद्दीन काझी यांचे जीवन हे केवळ इतिहासातील एक पान नाही, तर निष्ठा, धैर्य, त्याग आणि देशप्रेमाचा जिवंत आदर्श आहे. त्यांनी दाखवलेला मार्ग आपल्याला देशासाठी प्रामाणिक राहण्याची प्रेरणा देतो.
अशा या थोर, पण दुर्लक्षित स्वातंत्र्य सेनानी निजामउद्दीन काझी यांना शतशः प्रणाम.
त्यांच्या बलिदानाला, त्यांच्या देशप्रेमाला आणि त्यांच्या त्यागाला मानाचा मुजरा!
