दुर्गराज रायगड छत्रपती शिवाजी महाराजांचे राजधानीचे पवित्र स्थान, हिंदवी स्वराज्याचे हृदय, आणि आजही लाखो शिवभक्तांचे तीर्थस्थान. कालांतराने जरी इतिहासाच्या वादळांनी या गडावर आपले घाव उमटवले, तरी आजचे घाव अधिक खोल आणि गंभीर आहेत आणि हे घाव देत आहेत अतिक्रमण, व्यावसायिक लोभ आणि संस्थात्मक दुर्लक्ष.
रायगडावर नव्याने उभा राहिलेला, मुकुटाइतका उंच आणि व्यावसायिक हट्टाइतका कडक असा “भव्य राजवाडा”! यात आश्चर्य नाही, कारण हा राजवाडा ऐतिहासिक नाही तो एका व्यावसायिक कंपनीने बांधलेला काँक्रीटचा महाल आहे. सरकारी नियम, पुरातत्व विभागाच्या अटी, गडाच्या संवर्धनाचे नियम यांना धुडकावून उभा राहिलेला हा राजवाडा अनेक प्रश्न उपस्थित करतो.
ऐतिहासिक राजवाडा भग्नावस्थेत… आणि व्यावसायिक राजवाडा तेजात?
रायगडावरील मूळ राजवाडा आजही भग्नावस्थेत आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राजसदरेचे आणि नगारखान्याचे अवशेष आजही आकाशाखाली उभे आहेत. दशकानुदशकं संवर्धनाच्या प्रतीक्षेत असलेल्या या वास्तूंना छत देण्यासाठी, योग्य संरक्षण देण्यासाठी कित्येक वर्षांचा पाठपुरावा करावा लागतो. पुरातत्व विभागाच्या नियमांनुसार एक दगड हलवायलाही असंख्य परवानग्या, बैठकांचा सपाटा, श्रेणीवारी अहवाल आणि प्रक्रियांमधली कटकट पार करावी लागते.
इतकेच नव्हे तर गेल्या पाच-सात वर्षांपासून दिल्ली दरबारी फिरून या वास्तूंना आच्छादनासाठी मागणी केली जाते, पुरावे सादर केले जातात, तरीही परवानगी नाकारली जाते. कारण सांगितले जाते “इतिहासाचा पुरावा अपुरा आहे.”
परंतु हेच विभाग एका खासगी कंपनीला कसे काय अशी “मुक्त परवानगी” देते? कॅफे, हॉटेल्स, रेस्टोरेंट्स, मोठमोठ्या सिमेंट काँक्रीट संरचना हे पुरातत्व विभागाच्या कोणत्या नियमांनुसार वैध ठरते? हा दुहेरी न्याय का?
रोपवे कंपनीचे अतिक्रमण तेही विनापरवानगी!
रायगडावर रोपवे कंपनीने हजारो स्क्वेअर फूट जागेवर उभारलेली बांधकामं कोणत्याही सरकारी मंजुरीशिवाय केली गेली, ही बाब सर्वात चिंताजनक आहे. अतिक्रमण, नियमबाह्य बांधकाम, आणि पुरातत्व विभागाच्या नोटिसा मोडीत काढत ही कामे गतीने सुरु ठेवली गेली.
साधा प्रश्न आहे—इतका आडमुठेपणा एका कंपनीला कुठून येतो? एवढा आत्मविश्वास कुठून मिळतो? कोणाचे पाठबळ आहे?
पुरातत्त्व विभागाने नाममात्र नोटीस देऊन कर्तव्यपूर्ती केली, आणि कंपनीने त्या नोटीसांचा पुरता अवमान करत काँक्रीटच्या महालांचे बांधकाम पूर्ण केले. आजही हेच बांधकाम राजरोसपणे सुरू असल्याचे अनेक पुरावे आहेत.
शिवभक्तांसाठी सुविधा म्हणजे नियम व्यावसायिकांसाठी सुविधा म्हणजे सूट?
रायगडावर दरवर्षी लाखो शिवभक्त येतात. त्यांना शौचालय, पिण्याचे पाणी, पायवाटा, सुरक्षा, माहिती फलक, विश्रांती व्यवस्था अशा मूलभूत सोयी राहीशिवाय त्यांचा प्रवास कठीण होतो. पण या सुविधांच्या कामांना पुरातत्व विभाग शेकडो नियमांचे गहिरे जाळे टाकून अडथळे निर्माण करतो. कधी काम थांबवण्याचे आदेश, कधी नवी अट, कधी नव्या मंजुरीची अपेक्षा—हा सगळा खेळ वर्षानुवर्षे सुरू आहे.
पण एका व्यावसायिक कंपनीला “एकही अट न लावता” महागडी हॉटेल्स आणि आलिशान रूम्स उभारायला मुभा दिली जाते! हे कशासाठी? यामागे कोणते राजकीय, आर्थिक किंवा व्यवस्थापकीय हितसंबंध काम करत आहेत? याचे उत्तर आजवर कोणी दिलेले नाही.
युनेस्को जागतिक वारसा धोक्यात येणारा मान?
रायगडाला नुकतेच युनेस्कोचे “जागतिक वारसा स्थळ” म्हणून मानांकन मिळाले आहे. ही महाराष्ट्राची, भारतीय वारशाची आणि शिवप्रेमी जनतेची मोठी प्रतिष्ठा आहे.
परंतु गडावर अशी अवैध बांधकामे सुरू राहिली, व्यावसायिक अतिक्रमण वाढत गेले, तर हे मानांकन गमावण्याचा धोका निकट भविष्यात उद्भवू शकतो. यासाठी जबाबदार कोण? केवळ एक कंपनी?
नाही!
जवाबदारी आहे—
- परवानगी न देणाऱ्या किंवा उशीर करणाऱ्या पुरातत्त्व विभागाची,
- कठोर कारवाई न करणाऱ्या राज्य आणि केंद्र शासनाची,
- आणि सर्वात गंभीर—या सगळ्या प्रक्रियेला पाठबळ देणाऱ्या अदृश्य हातांची.
रायगडावर व्यावसायिक उन्मत्तता: सहनशक्तीची परिसीमा
आज प्रश्न असा नाही की एका कंपनीने अतिक्रमण केले आहे.
प्रश्न आहे—हे अतिक्रमण का थांबवले जात नाही?
प्रश्न आहे—इतिहासापेक्षा व्यवसाय महत्वाचा का ठरतो आहे?
प्रश्न आहे—स्वराज्याची जन्मभूमी व्यवसायाच्या बाजारपेठेत का रूपांतरित केली जाते आहे?
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा गड हा केवळ पर्यटनाचा ठिकाण नाही. तो अस्मितेचा केंद्रबिंदू आहे. तो इतिहासाचा श्वास आहे. तो प्रेरणेचा स्रोत आहे.
या पवित्र गडावर काँक्रीटचे राक्षसी महाल उभे करून हा वारसा कुरतडण्याचा अधिकार कोणत्याही कंपनीला नाही—आणि तो देण्याचा अधिकार कोणत्याही संस्थेला नाही.
रायगडाच्या अस्मितेपेक्षा मोठे काहीही नाही
रायगड केवळ दगडांचा किल्ला नाही.
तो स्वराज्याचे प्रारंभस्थान आहे.
तो हिंदवी स्वराज्याचा आरंभबिंदू आहे.
तो महाराष्ट्राची मान वाढवणारा, जगाशी संवाद करणारा, आणि आजही असंख्यांमध्ये प्रेरणेची ज्योत पेटवणारा साक्षात इतिहास आहे.
या गडावर सुरू असलेल्या व्यावसायिक अतिक्रमणाला आळा घालणे अत्यावश्यक आहे. यासाठी लोकसहभाग, प्रशासनाची जागृती, आणि संवर्धनासाठी दृढनिश्चय या तीनही गोष्टी आवश्यक आहेत.
आर्थिक फायद्यासाठी इतिहासाची हत्या करून गडाला बाजारपेठ बनवण्याचा हा प्रयत्न थांबवला गेला पाहिजे. जबाबदारांना उत्तरदायी धरणे, नियमांचे पालन करायला भाग पाडणे, आणि गडाचे शास्त्रोक्त स्वरूप जतन करणे ही काळाची गरज आहे.
रायगडावर उभारलेला हा बेकायदेशीर राजवाडा, हे हॉटेल्स, ही काँक्रीटची अतिक्रमणे—हे सगळे शिवभक्तांच्या भावनांवर घाव आहेत.
रायगडाची अस्मिता सर्वोच्च आहे.
या गडावर कुणाचेही व्यावसायिक उन्मत्तपणा सहन केला जाणार नाही.
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे नाव घेत असताना, त्यांच्या पवित्र गडाचे संरक्षण करण्याची जबाबदारीही आपण घेतली पाहिजे.
रायगडाच्या अस्मितेपेक्षा मोठे काहीही असू शकत नाही—आणि कधीच असणार नाही.
