14 नोव्हेंबर हा दिवस भारतीय इतिहासात विशेष महत्त्वाचा आहे. या दिवशी जन्मलेल्या पंडित जवाहरलाल नेहरू यांना आपण भारताचे पहिले पंतप्रधान, आधुनिक भारताचे शिल्पकार आणि स्वातंत्र्योत्तर काळातील दूरदृष्टीचे नेतृत्व असे अनेक विशेषणांनी गौरवतो. भारत नुकताच गुलामगिरीतून मुक्त झाला होता आणि देशाची अवस्था एक रिकामी पाटी होती. त्या काळात राष्ट्राला योग्य दिशा देणारे नेतृत्व असणे अत्यंत आवश्यक होते. ही जबाबदारी पंडित नेहरूंनी धैर्याने, शहाणपणाने आणि आधुनिक विचारांनी पार पाडली.
त्यांच्या योगदानाचा आवाका इतका व्यापक आहे की अर्थव्यवस्था, विज्ञान, शिक्षण, परराष्ट्र धोरण, लोकशाही मूल्ये, औद्योगिकरण, सामाजिक विकास, धर्मनिरपेक्षता — अशा जवळपास सर्वच क्षेत्रांमध्ये त्यांच्या हस्ताक्षराची ठळक छाप दिसून येते.
त्यांच्या जयंतीदिनी, त्यांच्या काही प्रमुख सुधारणा आणि दूरदृष्टीपूर्ण निर्णयांचा आढावा घेणे म्हणजे आधुनिक भारताचा इतिहास समजून घेण्याची एक संधी आहे.
- औद्योगिक विकासाची भक्कम पायाभरणी
स्वातंत्र्यानंतर भारताची अर्थव्यवस्था कृषिप्रधान होती. उद्योगक्षेत्र जवळजवळ नव्हतेच. अशा स्थितीत नेहरूंनी भारताला एक आधुनिक, औद्योगिक राष्ट्र म्हणून निर्माण करण्याचे स्वप्न पाहिले आणि त्याची प्रत्यक्ष सुरुवात केली. त्यांच्या नेतृत्वाखाली मोठमोठे सार्वजनिक उद्योग उभे राहिले — स्टील प्लांट्स, पॉवर प्रोजेक्ट्स, मशीन टूल्स फॅक्टरी, हेवी इंजिनिअरिंग प्लांट्स इत्यादी.
नेहरूंच्या पाच वर्षांच्या योजनांनी (Five Year Plans) भारताच्या औद्योगिकीकरणाला ढाचा दिला.
यामुळे भारताला जागतिक मानचित्रावर “उदयोन्मुख औद्योगिक राष्ट्र” म्हणून ओळख मिळण्याचा मार्ग तयार झाला.
आजही भारतातील अनेक सार्वजनिक क्षेत्रातील उद्योग हे नेहरूंच्या काळातील दृष्टी आणि निश्चय यांचे प्रतीक म्हणून उभे आहेत.
- विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाला नवी दिशा
भारताच्या आधुनिक वैज्ञानिक प्रगतीची बीजे नेहरूंच्या कार्यकाळात पेरली गेली.
त्यांचा विश्वास होता — “विज्ञान हे राष्ट्रनिर्मितीचे सर्वात मोठे साधन आहे.”
त्यांनी देशात वैज्ञानिक विचारसरणी वाढवण्यासाठी संस्थात्मक पातळीवर मोठे निर्णय घेतले:
IITs (इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी) — जागतिक दर्जाच्या अभियंत्यांची निर्मिती
AIIMS (ऑल इंडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस) — अत्याधुनिक वैद्यकीय शिक्षण
CSIR (Council of Scientific and Industrial Research) — संशोधन-विकासातील अग्रगण्य संस्था
DRDO व ISRO — यांची पायाभरणी त्यांच्या काळात करण्यात आली
भारत आज अंतराळ संशोधन, अणुऊर्जा, तंत्रज्ञान आणि वैद्यकीय क्षेत्रात जो अभिमानाने उभा आहे, त्याची मूलभूत रचना नेहरूंच्या दूरदृष्टीने घडवली.
- शेती, सिंचन आणि “धरणे ही आधुनिक भारताची मंदिरे”
भारताची अर्थव्यवस्था शेतीवर अवलंबून असल्याने, शेतीसाठी आवश्यक असलेले पाणी आणि वीज यांची व्यवस्था करणे अत्यावश्यक होते. नेहरूंनी धरणांना “आधुनिक भारताची मंदिरे” असे संबोधले.
त्यांच्या नेतृत्वाखाली अनेक महत्त्वाचे प्रकल्प उभे राहिले:
भाकरा-नांगल धरण
हिराकुंड प्रकल्प
दामोदर व्हॅली प्रोजेक्ट
या प्रकल्पांमुळे सिंचनक्षेत्र वाढले, शेतीचा विकास झाला आणि ग्रामीण भागात आर्थिक चक्र फिरू लागले.
आजही अनेक राज्यांच्या कृषी प्रणालीची पायाभरणी नेहरूंच्या काळातील या जलविद्युत प्रकल्पांवर आधारित आहे.
- लोकशाही मूल्यांचे रक्षण आणि संवर्धन
स्वातंत्र्यानंतर भारतासारख्या विविधतेने नटलेल्या देशात लोकशाही टिकवणे सोपा प्रश्न नव्हता. परंतु नेहरूंनी लोकशाही ही भारताची मूलभूत ओळख राहावी, यासाठी प्राणपणाने प्रयत्न केले.
त्यांनी:संसदीय लोकशाहीला मजबुती दिलीनिवडणूक प्रणाली स्वायत्त ठेवलीन्यायव्यवस्थेची स्वातंत्र्यरक्षण केलीप्रसारमाध्यमांना मुक्त आणि स्वतंत्र भूमिका दिलीआज भारताचे लोकशाही ढाचे भक्कम आहे, याचे श्रेय नेहरूंच्या सुरुवातीच्या राजकीय शहाणपणाला द्यावे लागेल.
- परराष्ट्र धोरण आणि निर्गुट चळवळ
दुसऱ्या महायुद्धानंतर जग दोन गटांत विभागले गेले — अमेरिका आणि सोविएत संघ.
भारतासारखा नव्याने स्वतंत्र झालेला देश कोणाच्याच अधीन न राहता स्वतःचा मार्ग निवडत होता.
नेहरूंनी सुरु केलेली Non-Aligned Movement (NAM) — निर्गुट चळवळ ही जगासाठी एक नवीन विचारसरणी होती.
भारताने नेतेपद घेत, जगाला शांतता, सहजीवन आणि स्वतंत्र परराष्ट्र धोरणाची ओळख करून दिली.
त्यानंतर दशकानुदशके भारताची आंतरराष्ट्रीय भूमिका त्यांच्या मुळे अधिक स्वावलंबी आणि स्वतंत्र राहिली.
- शिक्षण, मुलांचा विकास आणि सामाजिक सुधारणा
नेहरूंना मुलांवर खूप प्रेम होतं. त्यामुळंच त्यांच्या जयंतीदिवशी “बालदिन” साजरा केला जातो.
त्यांनी देशभर:प्राथमिक, शिक्षण ,महिला, शिक्षणविज्ञानाधारित शिक्षण,बालविकास कार्यक्रमयांना प्राधान्य दिले.
भारताची शिक्षणव्यवस्था आज बहुआयामी असल्यास, त्याची पायाभरणी नेहरूंच्या काळात झाली.
- धर्मनिरपेक्षतेचा दृढ आग्रह
भारत हा अनेक धर्म, जाती आणि संस्कृतींचा देश.
त्यामुळे धर्मनिरपेक्षता ही भारताची अनिवार्य गरज होती.
नेहरूंनी सर्व धर्मांना समान स्थान
राज्यकारभारातून धर्माचे हस्तक्षेप हटवणे
सामाजिक समता आणि भेदभावविरोध
या मूलभूत मूल्यांना संविधानात आणि प्रशासनात घट्ट रुजवले.
आज भारत “धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र” म्हणून जगात ओळखला जातो याचे हे मोठे कारण.
आजची राजकारणाची दिशा आणि नेहरूंच्या कामाची तुलना
आजचे सत्ताधारी नेतृत्व नेहरूंचे नाव अनेकदा टीकेच्या भावनेने घेताना दिसतात.
परंतु ही टीका बहुधा नेहरूंच्या कार्याच्या भव्यतेसमोर स्वतःची उंची कमी असल्याची जाणीव लपवण्यासाठी केली जात असल्याचे अनेकांचे मत आहे.देशाची औद्योगिक पायाभरणी
वैज्ञानिक संशोधनाची सुरुवात
लोकशाहीची भक्कम मुळे
परराष्ट्र धोरणाची स्वतंत्र ओळख
धर्मनिरपेक्षतेची जपणूक
या सर्व क्षेत्रांमध्ये नेहरूंचे योगदान अद्वितीय आहे.
त्यांच्या निर्णयांनी संपूर्ण पिढी घडली, भारताच्या स्वभावाला नवी ओळख दिली.
आधुनिक भारताचे खरे शिल्पकार
पंडित जवाहरलाल नेहरूंचे व्यक्तिमत्त्व बहुआयामी होते स्वातंत्र्यसैनिक, विचारवंत, लेखक, परराष्ट्र तज्ञ, आधुनिक भारताचे स्वप्नद्रष्टा आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे लोकशाहीवादी नेता.
त्यांच्या निर्णयांनी अर्थव्यवस्था ते विज्ञान, आणि शिक्षण ते परराष्ट्र धोरण जवळजवळ प्रत्येक क्षेत्राची दिशा बदलली.
त्या दृष्टीने पाहता, पंडित नेहरू केवळ भारताचे पहिले पंतप्रधान नव्हते, तर आधुनिक भारताचा पाया घालणारे खरे शिल्पकार होते.
आज त्यांच्या जयंतीदिनी आपण त्यांना विनम्र अभिवादन करताना हे नक्की जाणून घ्यायला हवे की:
नेहरूंनी भारताला आधुनिकतेची दिशा दाखवली आणि भविष्याच्या भारताची स्वप्ने पेरली.
