भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामात असंख्य योद्ध्यांनी आपलं आयुष्य अर्पण केलं. पण त्यांच्यात एक व्यक्ती अशी होती, जी स्वतः मुस्लिम असूनही गांधीजींच्या अहिंसेच्या तत्त्वावर अगाध श्रद्धा ठेवत होती. ती व्यक्ती म्हणजे — खान अब्दुल गफार खान, ज्यांना सगळं जग प्रेमाने बादशाह खान, सरहद्द गांधी किंवा बाचा खान म्हणून ओळखतं. ते केवळ एका प्रांताचे नेते नव्हते, तर ते भारताच्या आत्म्याचं प्रतीक होते — साधेपणा, संयम, अहिंसा आणि मानवी ऐक्य यांचे मूर्तिमंत उदाहरण.
फकीरासारखं आयुष्य आणि ‘गाठोड्याचं रहस्य’
खान अब्दुल गफार खान यांच्या आयुष्याची एक गोष्ट आजही सर्वांना भावते — त्यांच्या कापडाच्या गाठोड्याची कथा. ते कुठेही गेले तरी हे गाठोडं त्यांच्यासोबत असे. महात्मा गांधी त्यांना गंमतीने विचारायचे, “खानसाहेब, या गाठोड्यात नेमकं काय आहे?” पण त्यांनी कधीही उत्तर दिलं नाही.
१९६९ मध्ये गांधी शताब्दीच्या निमित्ताने इंदिरा गांधींच्या निमंत्रणावरून ते भारतात आले, तेव्हा इंदिरा गांधींनी विनम्रपणे गाठोडं उचलण्याची इच्छा व्यक्त केली. तेव्हा खानसाहेब शांतपणे म्हणाले, “एवढेच उरले आहे, हेही तुम्ही घ्याल का?” त्या एका वाक्यात फाळणीचं दुःख, आपल्या लोकांपासून वेगळं होण्याची वेदना आणि सर्वस्व गमावल्याचं भाव दडलेलं होतं.
१९८५ मध्ये राजीव गांधींनी त्यांना पुन्हा भारतात आमंत्रित केलं तेव्हा त्यांनीच त्या गाठोड्याचं रहस्य उकललं. राजीव गांधींनी विचारलं, “मी हे गाठोडं उघडू का?” तेव्हा खानसाहेब हसले आणि म्हणाले, “तू आमचा मुलगा आहेस, बघ.” गाठोड्यात फक्त दोन जोड्या कुर्ता-पायजमाच्या होत्या — एक वापरात आणि दुसरी धुण्यासाठी. एवढंच त्यांचं आयुष्याचं ‘संपत्ती’. या साधेपणातच त्यांच्या महानतेचं दर्शन होतं.
पश्तून नेता ते भारतीय स्वातंत्र्य सैनिक
खान अब्दुल गफार खान यांचा जन्म १८९० मध्ये वायव्य सरहद्द प्रांतातील एका संपन्न पश्तून घराण्यात झाला. त्यांच्या वडिलांचा मोठा जमिनीचा व्यवसाय होता, पण लहानपणापासूनच खानसाहेबांना संपत्तीपेक्षा समाजसेवेचं आकर्षण होतं. त्यांनी अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठात शिक्षण घेतलं. त्यांचा भाऊ डॉ. अब्दुल जब्बार खान हे पश्तूनांचे पहिले मुख्यमंत्री होते, परंतु खानसाहेबांनी राजकारणात संपत्ती किंवा सत्ता नको, तर जनसेवा हवी असा मार्ग निवडला.
गांधीजींच्या अहिंसेच्या मार्गावर
१९२० च्या दशकात खानसाहेबांनी ‘खुदाई खिदमतगार’ म्हणजेच “देवाचे सेवक” ही संघटना स्थापन केली. या संघटनेचं उद्दिष्ट ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध अहिंसेच्या मार्गाने संघर्ष करणे होतं. त्यांनी त्यांच्या अनुयायांना सांगितलं —
“मी तुम्हाला असे शस्त्र देतो की पोलिस आणि सैन्य त्याच्याविरुद्ध टिकू शकणार नाहीत. ते शस्त्र आहे संयम आणि नीतिमत्ता.”
त्यांच्या या संघटनेने हजारो पश्तूनांना अहिंसेच्या मार्गावर आणलं. ‘खुदाई खिदमतगार’ सदस्य लाल कपडे परिधान करायचे, म्हणून त्यांना “लाल कुर्तीवाले” असंही म्हटलं जायचं. गांधीजींप्रमाणेच खानसाहेबांनी सुद्धा आपले अनुयायी तयार केले — शिस्तबद्ध, संयमी आणि देशप्रेमी.
फाळणीचा विरोध आणि वेदना
भारताच्या फाळणीच्या वेळी खान अब्दुल गफार खान यांनी मुस्लिम लीगच्या पाकिस्तान निर्मितीच्या विचाराला ठाम विरोध केला. त्यांचं स्वप्न होतं — एकसंध, धर्मनिरपेक्ष, अखंड भारत. परंतु जेव्हा काँग्रेसने अनिच्छेने फाळणी मान्य केली, तेव्हा खानसाहेब फार व्यथित झाले. त्यांनी काँग्रेस नेत्यांना सांगितलं —
“तुम्ही आम्हाला लांडग्यांसमोर फेकून दिलं आहे.”
त्यांनी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांसमोर “पश्तूनिस्तान” या स्वतंत्र राज्याचा प्रस्ताव मांडला होता, पण ब्रिटिशांनी तो फेटाळला. फाळणीनंतर त्यांनी पाकिस्तानची निष्ठा पत्करली, पण तिथल्या सरकारने त्यांना संशयित म्हणून पाहिलं. १९४८ ते १९५४ या काळात त्यांना वारंवार तुरुंगात टाकण्यात आलं, छळ करण्यात आला. तरीही त्यांनी अहिंसा सोडली नाही.
तुरुंग, निर्वासन आणि न झुकणारा आत्मा
पाकिस्तानमध्ये त्यांच्यावर अत्याचार झाले, पण त्यांनी प्रतिशोध घेतला नाही. त्यांना अनेक वेळा तुरुंगात डांबण्यात आलं, त्यांची चळवळ बंद करण्यात आली, पण त्यांनी नेहमीच म्हटलं —
“आपण जे योग्य आहे त्यासाठी लढतोय. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणं हीच खरी ईश्वरसेवा आहे.”
१९६० आणि १९७० च्या दशकात ते एकतर तुरुंगात होते किंवा निर्वासित जीवन जगत होते. पण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची तेजस्विता कमी झाली नाही. गांधीजींच्या मृत्यूनंतरही त्यांनी त्यांच्या तत्त्वांचा प्रचार सुरू ठेवला.
भारताशी अखंड नातं
जरी ते पाकिस्तानमध्ये राहिले, तरी भारताशी त्यांचं नातं कधी तुटलं नाही. गांधीजींच्या स्मृतींशी, त्यांच्या आदर्शांशी आणि भारतातील मित्रांशी ते नेहमीच जोडलेले राहिले. इंदिरा गांधी आणि जे.पी. नारायण यांच्या भेटीत त्यांचं भारतीय आत्म्याशी असलेलं नातं स्पष्ट झालं.
१९८५ मध्ये राजीव गांधींनी त्यांना भारतात आमंत्रित केलं आणि भारताच्या भूमीने पुन्हा या “सरहद्द गांधी”चं स्वागत केलं. दोन वर्षांनी, १९८७ मध्ये भारत सरकारने त्यांना ‘भारतरत्न’ या सर्वोच्च सन्मानाने गौरविलं. ही गोष्ट अत्यंत महत्त्वाची आहे — भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान एका पाकिस्तानी नागरिकाला देण्यात आला. हे त्यांच्या मानवतेच्या, त्यागाच्या आणि अहिंसेच्या विचारांच्या सार्वत्रिकतेचं प्रमाण आहे.
बाचा खानांचे विचार आजही जिवंत
खान अब्दुल गफार खान यांनी सांगितलं होतं —
“माझं धर्म हे प्रेम आणि सेवा आहे. माझा राष्ट्र म्हणजे मानवता.”
ते केवळ राजकीय नेते नव्हते, तर एक आध्यात्मिक प्रेरणास्थान होते. त्यांच्या दृष्टीने इस्लामचा अर्थ होता — शांतता, संयम आणि परस्पर आदर.
त्यांनी दाखवलेला मार्ग आजही भारत-पाकिस्तानमधील लोकांना जोडणारा सेतू ठरू शकतो. त्यांचं जीवन आपल्याला शिकवून जातं की, खरी ताकद शस्त्रांमध्ये नाही, तर मनुष्याच्या सत्य, संयम आणि प्रेमात आहे.
त्यांच्या मृत्यूची गोष्ट आणि अंतिम संदेश
१९८८ मध्ये, ९८ वर्षांच्या वयात बादशाह खान यांचं निधन झालं. त्यांच्या अंत्यसंस्काराला भारत आणि पाकिस्तान दोन्ही देशांतून प्रतिनिधी उपस्थित होते. अफगाणिस्तानमध्ये त्यांचं अंतिम संस्कार करण्यात आले, आणि त्या दिवशी दोन्ही देशांमधील युद्धविराम जाहीर करण्यात आला. त्यांच्या मृत्यूनंतरही त्यांनी शांततेचं धडे दिले.
खान अब्दुल गफार खान म्हणजे अहिंसेचा जिवंत अवतार. त्यांनी फकीरासारखं आयुष्य जगून जगाला दाखवून दिलं की संपत्तीपेक्षा सत्य मोठं असतं, आणि शक्तीपेक्षा संयम श्रेष्ठ असतो. त्यांच्या हातात असलेलं गाठोडं जरी लहान असलं, तरी त्यात एक मोठा संदेश दडलेला होता — “साधेपणा, प्रामाणिकपणा आणि मानवतेचं खऱ्या अर्थानं संपत्ती आहे.”
अशा या सरहद्द गांधींना, ज्यांनी गांधीजींचं तत्त्व फक्त स्वीकारलं नाही तर ते स्वतःचं आयुष्य म्हणून जगलं, आज संपूर्ण मानवजातीचा नम्र अभिवादन आणि सलाम.
त्यांची विचारधारा आजही सांगते — “हिंसा संपवून प्रेम जगा, धर्म आणि देशाच्या पलीकडे माणुसकी ठेवा.”
