फिजी या सुंदर द्वीपदेशात सध्या एक भयंकर आरोग्य संकट निर्माण झाले आहे. “ब्लूटुथिंग” आणि “ब्लड शेअरिंग” या नव्या, पण अत्यंत धोकादायक प्रथांमुळे फिजीमध्ये हजारो तरुण — त्यात चिमुकले मुलंही — एचआयव्हीच्या विळख्यात सापडत आहेत. या समस्येचा उगम केवळ आरोग्य क्षेत्रापुरता मर्यादित नाही; तो सामाजिक, आर्थिक आणि मानसिक स्तरावर खोलवर रुजलेला आहे.
दहा वर्षांचा मुलगा आणि भयावह वास्तव
सेसेनिएली नैताला या फिजीतील सुप्रसिद्ध सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत. त्यांनी 2013 मध्ये “सर्व्हायवर अॅडव्होकसी नेटवर्क” या संस्थेची स्थापना केली. त्यांच्या कामादरम्यान त्यांनी हजारो एचआयव्हीग्रस्तांना मदत केली आहे. पण त्यांना भेटलेला सर्वात कमी वयाचा रुग्ण फक्त दहा वर्षांचा आहे — आणि हेच या संकटाचं सर्वात वेदनादायक चित्र आहे.
हा मुलगा जन्मालाही आला नव्हता, तेव्हा नैताला यांनी ही संस्था सुरू केली होती. पण आज तो एचआयव्हीग्रस्त आहे — आणि त्यामागचं कारण म्हणजे ‘ब्लूटुथिंग’ आणि ‘ब्लड शेअरिंग’ या धोकादायक सवयी.
ब्लूटुथिंग म्हणजे काय?
‘ब्लूटुथिंग’ हा शब्द तांत्रिकदृष्ट्या परिचित असला, तरी फिजीमध्ये याचा अर्थ अत्यंत वेगळा आहे. येथे ‘ब्लूटुथिंग’ म्हणजे अंमली पदार्थ घेण्यासाठी वापरलेले सुई आणि रक्त एकमेकांमध्ये शेअर करणे.
ड्रग्ज इंजेक्शनद्वारे घेताना काही तरुण एकमेकांच्या नसांमध्ये रक्ताची देवाणघेवाण करतात. त्यांना वाटतं की, जर त्यांनी ड्रग घेतलेल्या व्यक्तीचं रक्त घेतलं, तर त्यांना “हाय” मिळेल — म्हणजेच ते पदार्थ त्यांच्याही शरीरात जाईल. या प्रक्रियेला ते विनोदीपणे “ब्लूटुथिंग” म्हणतात, जणू काही मोबाइलमधून डेटा ट्रान्सफर करीत आहेत!
ब्लड शेअरिंगचा भीषण परिणाम
या प्रक्रियेत सर्वात मोठा धोका म्हणजे एचआयव्ही, हेपाटायटीस बी आणि सी सारख्या रक्तातून पसरणाऱ्या विषाणूंचा संसर्ग.
फिजीमध्ये अनेक तरुण एकाच सुईचा वापर वारंवार करतात. त्यात स्वच्छतेचा अभाव असतो, आणि जेव्हा हेच सुई-रक्त इतरांमध्ये शेअर केलं जातं, तेव्हा संसर्ग साखळीप्रमाणे पसरतो.
नैताला सांगतात, “अनेक तरुण ड्रग्ज वापरत आहेत. ते फक्त नशा करण्यासाठी नाही, तर आर्थिक गरजेमुळे आणि सामाजिक दबावामुळे या दलदलीत अडकले आहेत.”
सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमी
फिजीमध्ये बेरोजगारी, गरीबी आणि शिक्षणाचा अभाव या तिन्ही घटकांनी मिळून या समस्येला खतपाणी घातले आहे. अनेक तरुणांना रोजगार नाही, त्यांच्याकडे आयुष्याबद्दल स्पष्ट दिशा नाही. अशा परिस्थितीत अंमली पदार्थ “पळवाट” म्हणून त्यांच्यासमोर येतात.
फिजीची राजधानी सुवा येथे ड्रग्जचे व्यसन आणि सेक्सवर्किंग हे एकत्र चालणारे वास्तव बनले आहे. अनेक तरुण मुली आणि मुलगे ड्रग्जच्या नशेत शरीरविक्रीकडे वळतात, आणि त्यामुळे संसर्ग आणखी वेगाने पसरतो.
लैंगिक शोषण आणि आरोग्याविषयी अज्ञान
या तरुणांपैकी बहुतेकांना एचआयव्ही, हेपाटायटीस किंवा लैंगिक रोगांविषयी पुरेशी माहिती नाही. शाळांमध्ये लैंगिक शिक्षण अद्याप मर्यादित आहे, आणि समाजात याबाबत खुलेपणाने चर्चा होत नाही.
याशिवाय, ड्रग्ज घेतलेल्या स्थितीत सुरक्षित संबंध ठेवणे जवळजवळ अशक्य असते. परिणामी, “ब्लूटुथिंग”मुळे सुरू झालेला संसर्ग लैंगिक संबंधांमुळेही झपाट्याने वाढतो.
सेसेनिएली नैताला यांचा संघर्ष
नैताला या स्वतः एचआयव्हीग्रस्त महिलांसोबत काम करणाऱ्या योद्ध्या आहेत. त्यांनी गेल्या दशकभरात समाजात जागृती निर्माण करण्यासाठी मोठा संघर्ष केला आहे.
त्या सांगतात, “फिजीमध्ये एचआयव्हीचा प्रसार केवळ वैद्यकीय प्रश्न नाही, तर सामाजिक कलंकाचाही आहे. लोक रुग्णांना दूर ठेवतात, त्यांना ‘दोषी’ समजतात. पण हे रुग्णही समाजाचेच भाग आहेत.”
त्यांच्या संस्थेने सुवा आणि इतर भागात सुरक्षित सुईंचे वितरण, मोफत आरोग्य तपासणी आणि मानसिक समुपदेशन सुरू केले आहे.
आकडेवारी जी हादरवते
फिजीच्या आरोग्य मंत्रालयानुसार, गेल्या काही वर्षांत एचआयव्हीग्रस्तांची संख्या तीनपट वाढली आहे. त्यात १९ वर्षांखालील मुलांचा वाटा जवळपास ३० टक्क्यांपर्यंत पोहोचला आहे.
हे आकडे केवळ संख्या नाहीत — ती प्रत्येक मागे उभी असलेली आयुष्यं आहेत, जी एका चुकीच्या सवयीमुळे उद्ध्वस्त झाली आहेत.
सरकार आणि समाजाची भूमिका
फिजी सरकारने काही आरोग्य मोहीम राबविल्या असल्या, तरी त्यांचा परिणाम अजून पुरेसा झालेला नाही. समाजातील रुढीवादी दृष्टिकोन आणि एचआयव्हीबाबतचा कलंक हे मोठे अडथळे आहेत.
ड्रग्जवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी कायदे आहेत, पण तळागाळात त्यांची अंमलबजावणी कमकुवत आहे. पोलिसांपेक्षा समाजातील जागृती अधिक प्रभावी ठरू शकते.
शिक्षण आणि जागृती हीच किल्ली
एचआयव्हीचा प्रसार थांबवण्यासाठी सर्वात महत्त्वाचं शस्त्र म्हणजे शिक्षण आणि जनजागृती. शाळांमध्ये लैंगिक शिक्षण बंधनकारक करणे, तरुणांना ड्रग्जच्या धोका सांगणे आणि सुरक्षित जीवनशैलीविषयी खुले संवाद निर्माण करणे — ही काळाची गरज आहे.
याशिवाय, एचआयव्हीग्रस्तांसाठी विनामूल्य औषधोपचार आणि मानसिक आधार उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे.
समाजाने घेतली पाहिजे जबाबदारी
ही समस्या केवळ फिजीपुरती मर्यादित नाही. आज जगभरातील तरुणांमध्ये अंमली पदार्थांचे प्रमाण वाढत आहे. “ब्लूटुथिंग” सारख्या पद्धती इंटरनेट आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून इतर देशांपर्यंत पोहोचण्याचा धोका आहे.
त्यामुळे समाजाने एकत्र येऊन “ड्रग्ज फ्री जनरेशन” निर्माण करण्याचं ठरवलं पाहिजे. पालक, शिक्षक, सरकार आणि माध्यमं — सर्वांनी या लढाईत भाग घ्यायला हवा.
एक छोटी कृती, एक मोठा बदल
फिजीमधील “ब्लूटुथिंग” आणि “ब्लड शेअरिंग” ही केवळ आरोग्याची समस्या नाही, तर ती एक सामाजिक आपत्ती आहे. यातून बाहेर पडण्यासाठी समाजाला स्वतःकडे पाहावं लागेल.
दहा वर्षांच्या त्या मुलाचा चेहरा फक्त फिजीचाच नाही, तर जगाला जागं करणारा आरसा आहे. तो सांगतो — “आपण वेळेत पावले उचलली नाहीत, तर पुढची पिढीच नष्ट होईल.”
सेसेनिएली नैताला आणि त्यांच्या सारख्या कार्यकर्त्या आजही लढत आहेत — अंधश्रद्धा, कलंक आणि अज्ञानाविरुद्ध. त्यांचा संदेश स्पष्ट आहे:
“आम्ही सर्वजण या लढाईचा भाग आहोत. जोपर्यंत प्रत्येक तरुण सुरक्षित नाही, तोपर्यंत ही लढाई संपलेली नाही.”
