सातारा येथे होणाऱ्या 99 व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष म्हणून प्रसिद्ध कादंबरीकार विश्वास पाटील यांची निवड झाल्यानंतर वादळ उठले आहे. छत्रपती संभाजी महाराजांचा अपमान झाला आहे, असे सांगत संभाजी ब्रिगेडने तीव्र आक्षेप नोंदवला असून त्यांनी या अध्यक्षपदाविरोधात उघडपणे इशारा दिला आहे. साहित्य क्षेत्रातला हा ताजाताजा वाद फक्त साहित्यापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर तो आता सामाजिक आणि राजकीय पातळीवर पोहोचताना दिसत आहे. अशा परिस्थितीत, जेव्हा मोठ्या प्रमाणावर लोकांचा विरोध होत आहे, तेव्हा विश्वास पाटील यांनी अध्यक्षपद स्वीकारणे कितपत योग्य आहे, हा प्रश्न उपस्थित होत आहे.
साहित्य संमेलनाचे महत्त्व
अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ही फक्त एक साहित्यिक मेजवानी नाही, तर मराठी अस्मितेचे केंद्रबिंदू मानली जाते. गेल्या शंभर वर्षांच्या परंपरेतून हे संमेलन केवळ साहित्यिकांचे विचारमंथन नसून सामाजिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय संदेश देणारे व्यासपीठ बनले आहे. त्यामुळे या संमेलनाचा अध्यक्ष हा मराठी समाजाच्या संवेदनांचे प्रतिनिधित्व करणारा व्यक्ती मानला जातो. अशा वेळी, अध्यक्षपदावर निवड झालेल्या व्यक्तीच्या चारित्र्यावर, विचारांवर, साहित्यावर आणि सामाजिक योगदानावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित झाले, तर वाद टाळता येत नाही.
विश्वास पाटील कोण?
विश्वास पाटील हे मराठीतील ऐतिहासिक आणि सामाजिक कादंबऱ्यांचे लोकप्रिय लेखक आहेत. पानिपत, झाडाझडती, सामना, नागकेशर यांसारख्या कादंबऱ्यांनी त्यांनी वाचकांमध्ये मोठे स्थान निर्माण केले आहे. ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवर संशोधन करून आणि त्याला साहित्यिक रंग देऊन त्यांनी घडवलेली निर्मिती लोकांनी डोक्यावर घेतली आहे. पुरस्कार, सन्मान आणि लोकप्रियतेने त्यांचा साहित्यिक प्रवास समृद्ध झाला आहे.
परंतु, याच विश्वास पाटील यांच्यावर इतिहासाचे विकृत चित्रण केल्याचे आरोप वेळोवेळी झाले आहेत. विशेषतः छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या संदर्भात त्यांनी केलेले लिखाण, त्यातील काही मांडणी आणि दृष्टिकोन यावरून अनेक ऐतिहासिक अभ्यासक आणि सामाजिक संघटनांनी नाराजी व्यक्त केली आहे.
संभाजी ब्रिगेडचा आक्षेप
संभाजी ब्रिगेडसारखी संघटना ही मराठी इतिहास, विशेषतः छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या कार्याचा गौरव जपण्यासाठी काम करत असते. त्यांना विश्वास पाटील यांच्या लिखाणात संभाजी महाराजांविषयी काही ठिकाणी अन्यायकारक उल्लेख आढळले आहेत. याच कारणावरून त्यांनी त्यांच्या अध्यक्षपदाला तीव्र विरोध केला आहे.
त्यांचा दावा असा की –
- साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष हे सर्व मराठी जनतेचे प्रतिनिधी असतात.
- ज्यांनी मराठी जनतेच्या आत्मगौरवाशी निगडित असलेल्या संभाजी महाराजांचा अपमान केला, त्यांना हे पद शोभत नाही.
- संमेलन हे एकतेचे प्रतीक असावे; पण विश्वास पाटील यांच्या निवडीमुळे समाजात मतभेद निर्माण होत आहेत.
लोकांच्या मनातील विरोध का?
अनेक सामान्य वाचकही संभाजी ब्रिगेडच्या भूमिकेशी सहमत दिसत आहेत. कारण, साहित्यिक हा समाजाचा कणा असतो. जर त्या साहित्यिकाने एखाद्या ऐतिहासिक नायकाचे चुकीचे किंवा एकांगी चित्रण केले असेल, तर लोकांच्या भावनांना धक्का बसणे स्वाभाविक आहे. मराठा समाज आणि इतिहासाशी भावनिक नाळ जुळलेल्या लोकांसाठी हा मुद्दा केवळ साहित्यिक नसून आत्मसन्मानाचा आहे.
अध्यक्षपदावर राहणे कितपत योग्य?
येथे एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो – लोक विरोध करीत असताना हि अध्यक्षपदावर राहणे योग्य आहे का?
- एका बाजूला, विश्वास पाटील हे अनुभवी साहित्यिक आहेत, त्यांना संमेलन अध्यक्षपदाचा मान नाकारला जाऊ नये, असे मत काही साहित्यिकांचे आहे.
- दुसरीकडे, जर मोठ्या प्रमाणावर समाजाच्या भावना दुखावल्या जात असतील, तर संमेलनाचा गाभा असलेली साहित्य आणि समाज यांची सांगड विस्कटते.
साहित्यिकाचे कर्तव्य फक्त लिखाण करणे नाही, तर समाजातील जखमा भरून काढणेही आहे. अशा स्थितीत विश्वास पाटील यांनी स्वतः पुढाकार घेऊन विरोधकांशी संवाद साधला पाहिजे किंवा आवश्यक वाटल्यास अध्यक्षपदावरून मागे सरकले पाहिजे.
साहित्याचे स्वातंत्र्य विरुद्ध समाजाचे भान
साहित्य हे स्वातंत्र्याचे माध्यम आहे. लेखकाला इतिहास मांडताना कल्पनाशक्ती वापरण्याचा अधिकार आहे. पण जेव्हा त्या कल्पनाशक्तीने एखाद्या समाजाच्या आत्मगौरवाला धक्का बसतो, तेव्हा लेखकाने समाजाचे भान ठेवणे आवश्यक ठरते. विश्वास पाटील यांची निवड ही साहित्य स्वातंत्र्य आणि समाजभावना यांच्या संघर्षाचे एक ज्वलंत उदाहरण ठरली आहे.
उपाय काय?
- संवादाची गरज – विश्वास पाटील यांनी संभाजी ब्रिगेड व इतर विरोधकांसोबत खुला संवाद साधला पाहिजे.
- इतिहास अभ्यासकांचे मत – छत्रपती संभाजी महाराजांबाबत असलेले आरोप इतिहास अभ्यासकांच्या निष्पक्ष परीक्षणाने स्पष्ट व्हावेत.
- संमेलनाची प्रतिष्ठा जपणे – संमेलन हे वादांचे केंद्र न होता साहित्याचा उत्सव राहावा, यासाठी अध्यक्षपदाबाबत विचारपूर्वक निर्णय घ्यावा.
सातारा येथे होणाऱ्या 99 व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदासाठी विश्वास पाटील यांची निवड ही साहित्यिक गुणवत्तेच्या दृष्टीने योग्य वाटू शकते. मात्र, त्यांच्या लिखाणामुळे छत्रपती संभाजी महाराजांचा अपमान झाल्याचा आरोप हा तितकाच गंभीर आहे. लोकांच्या मोठ्या प्रमाणावर विरोध असताना, त्यांचे अध्यक्षपद टिकवणे संमेलनाच्या एकतेला तडा देणारे ठरू शकते.
म्हणूनच, विश्वास पाटील यांनी स्वतः पुढाकार घेऊन लोकांच्या भावनांचा आदर केला, तरच साहित्य संमेलन आपली शंभर वर्षांची परंपरा टिकवून ठेवू शकेल. अन्यथा, साहित्यिक मेजवानी ऐवजी राजकीय-सामाजिक वादांचा रंग चढून साहित्याचे हे मोठे व्यासपीठ कलंकित होण्याचा धोका आहे.
