साताऱ्याची शान सुरेखा यादव: आशियातील पहिली महिला रेल्वे चालक

भारतीय समाजात स्त्रियांना मर्यादित चौकटीत बांधून ठेवण्याचा प्रयत्न दीर्घकाळ होत आला आहे. मात्र, काही धाडसी महिला या चौकटी मोडून आपली ओळख निर्माण करतात. त्यातलेच एक तेजस्वी नाव म्हणजे साताऱ्याची शान सुरेखा यादव. त्या फक्त भारतातच नव्हे तर संपूर्ण आशियामध्ये पहिल्या महिला रेल्वे चालक ठरल्या. 36 वर्षांच्या त्यांच्या अद्वितीय सेवेला नुकताच पूर्णविराम मिळाला आहे. त्यांच्या निवृत्तीच्या निमित्ताने आज आपण त्यांचा प्रवास, त्यांचे योगदान आणि त्यातून मिळणाऱ्या प्रेरणेवर प्रकाश टाकणार आहोत.

सुरुवात एका साध्या स्वप्नातून

सुरेखा यादव यांचा जन्म साताऱ्यात झाला. ग्रामीण वातावरण, पारंपरिक विचारसरणी आणि स्त्रियांसाठी ‘घरापुरतीच मर्यादा’ ही मानसिकता असलेल्या समाजात त्या वाढल्या. पण त्यांच्या मनात बालपणापासूनच वेगळं काहीतरी करण्याचं स्वप्न होतं. ज्या काळात मुलींना शिक्षण घेण्याची संधीसुद्धा मर्यादित होती, त्या काळात त्यांनी शिक्षण पूर्ण करून रेल्वे सेवेत प्रवेश केला.

त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा टर्निंग पॉईंट आला 1980 मध्ये, जेव्हा त्यांनी देशातील पहिली महिला पॅसेंजर ट्रेन चालवण्याचा मान मिळवला. त्या क्षणापासून इतिहास लिहिला गेला.

रुढींना ब्रेक लावणारा प्रवास

रेल्वे चालक ही नोकरी शारीरिकदृष्ट्या आव्हानात्मक, जबाबदारीची आणि अनेक अडचणींची असते. विशेषतः 1980 च्या दशकात ही नोकरी महिलांसाठी अशक्य मानली जात होती. पुरुषप्रधान क्षेत्रात पाऊल टाकताना सुरेखाताईंना किती विरोध, शंका, टोमणे आणि आव्हाने सहन करावी लागली असतील याची कल्पनाच येते.

तरीही त्या खचल्या नाहीत. रुळांवर गाडी चालवताना त्यांनी केवळ इंजिनलाच नाही तर समाजाच्या जुनाट मानसिकतेलाही धक्का दिला. त्या काळात ‘मुलीने गाडी चालवावी?’ हा प्रश्न विचारणाऱ्यांना त्यांनी आपल्या कृतीतून उत्तर दिले.

कर्तृत्वाचा झंझावात

सुरेखाताईंच्या कारकिर्दीत अनेक मैलाचे दगड गाठले गेले –

• 1980: देशातील पहिली महिला ट्रेन चालक म्हणून पदार्पण.
• 2000 नंतर: अनेक महत्त्वाच्या गाड्यांची जबाबदारी त्यांच्या हाती आली.
• 2011: जगप्रसिद्ध ‘देccan queen’ (डेक्कन क्वीन) गाडी चालवण्याचा मान.
• 2024: 18 सप्टेंबर रोजी राजधानी एक्सप्रेससोबत अखेरचा प्रवास करत त्यांनी निवृत्ती स्वीकारली.

त्यांच्या या प्रवासाने भारतीय रेल्वेच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी नोंद झाली आहे.

महिला सामर्थ्याचा संदेश

सुरेखाताईंचं आयुष्य म्हणजे केवळ व्यावसायिक यशाची गोष्ट नाही. त्यांच्या कारकिर्दीतून हजारो महिलांना आत्मविश्वास मिळाला. त्यांनी दाखवून दिलं की महिला फक्त पारंपरिक भूमिका निभावण्यासाठी जन्मलेल्या नसतात. त्या कोणत्याही क्षेत्रात पुढे जाऊन नेतृत्व करू शकतात.

आजच्या मुलींना, विद्यार्थिनींना आणि तरुण महिलांना सुरेखाताईंचा प्रवास हे जिवंत उदाहरण आहे की मर्यादा फक्त मनात असतात. कठोर परिश्रम, चिकाटी आणि धैर्य यांचं योग्य मिश्रण असेल तर अशक्य काहीच नाही.

निवृत्तीचा भावनिक क्षण

36 वर्षे रेल्वे सेवेत योगदान दिल्यानंतर 18 सप्टेंबर 2024 रोजी सुरेखाताईंनी अखेरचा प्रवास राजधानी ट्रेनसोबत पूर्ण केला. हा क्षण फक्त त्यांच्यासाठीच नव्हे तर त्यांच्यासोबत काम करणाऱ्या सहकाऱ्यांसाठी, रेल्वे प्रशासनासाठी आणि प्रवाशांसाठीही भावनिक होता.

अनेक सहकारी डोळ्यात पाणी आणून त्यांना निरोप देत होते. कारण त्यांनी केवळ इंजिन चालवलं नाही, तर महिला सामर्थ्याचा आवाज संपूर्ण जगाला पोहोचवला.

समाजावर झालेला परिणाम

• ग्रामीण भागातील मुलींना शिक्षण घ्यायचं धाडस मिळालं.
• कामकाज पुरुषप्रधान असो वा शारीरिकदृष्ट्या आव्हानात्मक – महिलाही सक्षम असतात हे सिद्ध झालं.
• भारतीय रेल्वेला ‘जेंडर इक्वॅलिटी’च्या दृष्टिकोनातून नवा चेहरा मिळाला.
• आज अनेक महिला ट्रेन चालक, पायलट, इंजिनियर बनून त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवत आहेत.

प्रेरणादायी वारसा

सुरेखा यादव यांचा प्रवास एका व्यक्तीचा नाही, तर एका संकल्पनेचा विजय आहे. त्यांनी फक्त इंजिन चालवलं नाही तर अनेक मुलींच्या मनात स्वप्नं पेटवली. त्या स्वप्नांना पंख मिळवून देणारी पहिली ठिणगी ठरल्या.

आज जेव्हा आपण मुलींना मोठी स्वप्नं पाहताना पाहतो, तेव्हा त्यामागे सुरेखाताईंसारख्या महिलांचा मार्गदर्शनाचा प्रकाश असतो.

सलाम

सुरेखा यादव यांनी रेल्वे सेवेतून निवृत्ती घेतली असली तरी त्यांचा प्रवास कधीच संपणार नाही. त्या हजारो महिलांसाठी प्रेरणादायी दीपस्तंभ आहेत. त्यांचा हा वारसा पुढील पिढ्यांमध्ये आत्मविश्वास, धैर्य आणि स्वप्न पाहण्याची ताकद निर्माण करत राहील.

भारतीय रेल्वेच्या आणि भारतीय समाजाच्या इतिहासात त्यांचं नाव सदैव सुवर्णाक्षरांनी कोरलेलं राहील.