कॅन्सर हे नाव जरी ऐकले तरी काळजात धडकी भरते. आपल्या समाजात जवळपास प्रत्येक घरात कुणा ना कुणाला कॅन्सरचा अनुभव आलेला असतो. कुणी उपचार घेतलेला असतो, कुणी त्यात पराभूत झालेला असतो. नुकताच आठवडाभरापूर्वी लोकप्रिय अभिनेत्री प्रिया मराठे हिचं कॅन्सरमुळे निधन झालं. तिच्या अचानक जाण्याने सगळ्यांना धक्का बसला. केवळ प्रिया मराठेच नाही, तर अनेक नामवंत कलाकार, खेळाडू आणि सामान्य नागरिक कॅन्सरमुळे आपल्यातून निघून गेले आहेत. त्यामुळे “कॅन्सर” म्हटलं की भीतीची सावली प्रत्येक मनावर दाटून येते.
मात्र आता परिस्थिती बदलू शकते, कारण शास्त्रज्ञांनी केलेली एक मोठी घोषणा कॅन्सरविरोधातील लढाईत नवा प्रकाश दाखवते. रशियाच्या फेडरल मेडिकल अँड बायोलॉजिकल एजन्सी (FMBA) च्या वैज्ञानिकांनी कॅन्सरविरोधी एक mRNA-आधारित लस विकसित केली आहे. ही लस प्रीक्लिनिकल स्तरावरील सर्व चाचण्यांमध्ये यशस्वी ठरल्याचा दावा करण्यात आला आहे.
कॅन्सर – भीतीचं सावट
कॅन्सर म्हणजे फक्त एक आजार नाही, तर एक मानसिक, सामाजिक आणि आर्थिक संकट असतं. रुग्ण स्वतः शारीरिक यातना सहन करतो, पण त्याचबरोबर कुटुंबावर होणारा मानसिक ताण प्रचंड असतो. आर्थिकदृष्ट्याही उपचार खर्चिक असतात. या सर्व कारणांमुळे समाजात कॅन्सरला एक अघोरी प्रतिमा मिळालेली आहे.
प्रिया मराठेच्या निधनानंतर पुन्हा एकदा लोकांच्या मनात हाच प्रश्न जागा झाला – कॅन्सरवर खरंच इलाज आहे का?
रशियाची क्रांतिकारक घोषणा
ईस्टर्न इकॉनॉमिक फोरम (EEF) या महत्त्वाच्या परिषदेत FMBA च्या प्रमुख वेरोनिका स्कवोर्सोवा यांनी कर्करोगविरोधी लसीबाबत घोषणा केली. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, ही लस सर्व प्रीक्लिनिकल चाचण्यांमध्ये यशस्वी ठरली आहे. सुरक्षितता, परिणामकारकता आणि कार्यक्षमता याबाबतचे सर्व निकष ती उत्तीर्ण झाली आहे.
हे ऐकून जगभरातल्या लोकांमध्ये आशेचा किरण निर्माण झाला. कारण आतापर्यंत कॅन्सरविरोधी औषधे, किरणोपचार, कीमोथेरपी अशा अनेक पद्धती उपलब्ध होत्या, पण त्या पूर्णपणे खात्रीशीर उपाय नव्हत्या.
mRNA-आधारित लस म्हणजे काय?
कोरोना काळात आपण mRNA लसींबद्दल ऐकलं होतं. mRNA लस म्हणजे मेसेंजर RNA च्या मदतीने शरीरात प्रतिकारशक्ती निर्माण करणारी लस. ही पद्धत आता कॅन्सरविरोधात वापरण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.
कॅन्सर पेशींच्या विशिष्ट गुणधर्मांचा अभ्यास करून त्या पेशींवर हल्ला करण्यासाठी शरीराची प्रतिकारशक्ती सक्रिय केली जाते. साध्या भाषेत सांगायचं झालं तर – ही लस शरीराला कॅन्सर पेशी ओळखायला आणि त्यांच्याविरुद्ध लढायला शिकवते.
प्रीक्लिनिकल चाचण्या – पहिले पाऊल
कोणतीही नवी लस किंवा औषध विकसित झाल्यावर त्याची सुरुवात प्रीक्लिनिकल चाचण्यांपासून होते. म्हणजेच, ही औषधे किंवा लसी आधी प्रयोगशाळेत आणि प्राण्यांवर तपासली जातात. त्यानंतर मानवांवर टप्प्याटप्प्याने clinical trials होतात.
FMBA च्या मते, या लसीने प्रीक्लिनिकल स्तरावर ६० ते ८० टक्क्यांपर्यंत ट्यूमर कमी करण्याचं परिणामकारक कामगिरी दाखवली आहे. हे आकडे उत्साहवर्धक आहेत.
लोकांमध्ये निर्माण झालेली आशा
जगभरात लाखो रुग्ण कॅन्सरशी झुंज देत आहेत. अशा वेळी ही घोषणा त्यांच्या आयुष्यात आशेचा नवा किरण घेऊन आली आहे. कुटुंबियांच्या मनातही आता असा प्रश्न पडला आहे की, भविष्यात ही लस सहज उपलब्ध झाली तर आपल्या प्रिय व्यक्तींना वाचवता येईल का?
प्रिया मराठेसारख्या अनेक कलाकारांचा मृत्यू कॅन्सरमुळे झाल्याने जनतेला हा आजार अधिक जवळून जाणवतो. त्यामुळे अशा वैज्ञानिक प्रगतीला समाजातून मोठा प्रतिसाद मिळणं स्वाभाविक आहे.
तज्ज्ञांचा सावध आशावाद
जरी ही बातमी आशादायक असली तरी वैद्यकीय तज्ज्ञ सांगतात की अजूनही clinical trials पूर्ण होणे आवश्यक आहे. माणसाच्या शरीरावर लस कशी परिणाम करेल, तिचे दुष्परिणाम काय असतील, ती दीर्घकाळ किती प्रभावी ठरेल – हे प्रश्न अद्याप अनुत्तरित आहेत.
म्हणूनच तज्ज्ञांचा सल्ला असा आहे की, ही लस ‘अंतिम उपाय’ आहे असं गृहित धरू नये. मात्र प्रीक्लिनिकल स्तरावर मिळालेला यश निश्चितच मोठं पाऊल आहे.
कॅन्सरविरोधातील लढाईत नवा अध्याय
जगभरातील शास्त्रज्ञ गेली अनेक दशके कॅन्सरविरोधी लस विकसित करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. काही देशांमध्ये इम्यूनोथेरपीसारख्या पद्धती यशस्वी ठरल्या आहेत. पण रशियाच्या या घोषणेमुळे कॅन्सरविरोधातील लढाईत नवा अध्याय सुरू होण्याची चिन्हं दिसत आहेत.
जर clinical trials यशस्वी झाले, तर ही लस भविष्यात लाखो लोकांचे प्राण वाचवू शकेल.
समाजावर होणारा परिणाम
कॅन्सरविरोधी लस उपलब्ध झाली तर केवळ रुग्ण आणि कुटुंबीयच नव्हे, तर संपूर्ण आरोग्यव्यवस्था बदलून जाईल.
- आरोग्य खर्च कमी होईल
- रुग्णांना वेदनादायक उपचारांची गरज कमी होईल
- लवकर निदान आणि प्रतिबंध शक्य होईल
यामुळे समाजातील कॅन्सरविषयीची भीतीही कमी होऊ शकेल.
प्रिया मराठेच्या निधनाने पुन्हा एकदा आपल्याला जाणवलं की कॅन्सर हा किती निर्दयी शत्रू आहे. मात्र रशियाच्या वैज्ञानिकांनी विकसित केलेली mRNA-आधारित कर्करोग लस हा शत्रू पराभूत करण्यासाठी एक आशेचा किरण आहे.
जरी अजून बरीच वाटचाल बाकी असली तरी ही प्रगती निश्चितच ऐतिहासिक आहे. पुढील काही वर्षांत clinical trials यशस्वी झाले, तर कॅन्सरविरोधातील हा सर्वात मोठा शोध ठरू शकेल.
आतापर्यंत कॅन्सर म्हणजे भीतीचं सावट होतं, पण या लशीमुळे भविष्यात “कॅन्सरवर इलाज आहे” असं आत्मविश्वासाने सांगता येईल.
