छत्रपती संभाजी महाराजांचा इतिहास हा मराठा साम्राज्याच्या सर्वाधिक चढ-उतारांनी भरलेल्या काळाचा दस्तऐवज मानला जातो. १ फेब्रुवारी १६८९ रोजी संगमेश्वर येथे घडलेली घटना — ज्यात मुघल सरदार मुकर्रब खान (शेख निजाम) याने फितुरीच्या आधारे संभाजी महाराजांना पकडले — ही मराठा इतिहासातील सर्वात धोकादायक वळण ठरली. आजही इतिहासप्रेमींमध्ये एक प्रश्न सतत विचारला जातो: संगमेश्वरमध्ये महाराज ज्या वाड्यात थांबले होते, तो वाडा कोणाचा होता? त्या वाड्याच्या मालकांचे आणि आसपासच्या वतनदारांचे या घटनेशी काय संबंध होते?
हा प्रश्न सोडवण्यासाठी त्या काळातील वतनव्यवस्था, सरदारांचे राजकीय संबंध आणि फितुरीचे संदर्भ यांचा अभ्यास करावा लागतो. संगमेश्वरची ओळख, त्या वाड्याचे मालक, आणि पुढील काळातील परिस्थिती या सर्वांचा सखोल विचार खालीलप्रमाणे—
संगमेश्वरची ओळख आणि त्या काळाची पार्श्वभूमी
संगमेश्वर (आजचा रत्नागिरी जिल्हा) हे शिवाजी महाराजांच्या काळात एक महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र होते. कोकणातील व्यापार मार्ग, घाटमाथ्याशी असलेली जवळीक आणि समुद्रकिनाऱ्यावरून होणारी संभाव्य धोक्याची नजर या कारणांमुळे येथे वतनदार आणि मराठा प्रशासनाचे अधिकारी तैनात असत.
१६८९ पर्यंत मराठा-मुघल संघर्ष उच्चांकी पातळीवर होता. औरंगजेब स्वतः दख्खनमध्ये उतरल्यानंतर मराठ्यांनी छापामार युद्ध वाढवले होते. अशा तणावपूर्ण परिस्थितीत संभाजी महाराज काही काळ गुप्त दालनात, कधी रायगडाकडे जाणाऱ्या खिंडींमधून, तर कधी विश्वस्त सरदारांच्या ठिकाणी राहत. कवी कलश, काही मावळे आणि विश्वासू मंडळी एवढीच त्यांच्यासोबत होती.
वाडा कोणाचा होता? — ऐतिहासिक पुराव्यांचा शोध
तत्कालीन नोंदी (जसे की शकावली, बखर, सभासद) यांनुसार संगमेश्वर परिसरातील मुख्य वतन हे अण्णाजी दत्तो दख्खणी यांच्या कुटुंबाकडे होते. शिवाजी महाराजांच्या आठ प्रधानांमध्ये अण्णाजी दत्तो महत्त्वाचे मंत्री होते. त्यांच्या पश्चात त्यांचा पुत्र राघो अण्णाजी दत्तो हा सक्रिय वतनदार आणि प्रशासकीय अधिकारी म्हणून ओळखला जातो.
- त्या वाड्याचे मुख्य ऐतिहासिक मालक: राघो अण्णाजी दत्तो
- संगमेश्वरचे वतन अण्णाजी दत्तो यांच्या कुटुंबाकडे होते.
- इतिहासकारांच्या (विशेषतः दख्खन इतिहासाच्या अभ्यासकांच्या) अनेक नोंदींमध्ये राघो अण्णाजी दत्तो यांचा वाडा म्हणून या स्थळाचा उल्लेख येतो.
- संभाजी महाराज रायगडाच्या दिशेने जात असताना न्यायनिवाड्यासाठी, काही प्रलंबित प्रशासनिक बाबी पाहण्यासाठी, आणि विश्रांतीसाठी येथे थांबले असल्याचे उल्लेख आहेत.
मात्र, हे देखील महत्त्वाचे की वाडा हा कुणाच्या मालकीचा होता याचे स्पष्ट लिखित उल्लेख कमी आहेत, कारण त्या काळातील बखरी नेहमी इतका तपशील देत नाहीत.
गणोजी शिर्के आणि फितुरीचा संदर्भ
संगमेश्वरच्या जवळच शृंगारपूर हे गाव होते, आणि ते वतन गणोजी शिर्के या महाराजांच्या जावयाकडे होते. गणोजी शिर्के हे सुरुवातीला मराठा सेनेतील महत्त्वाचे सरदार होते, पण त्यांच्या वर्तनावर संशयाचे डाग होते. अनेक बखरींमध्ये — विशेषतः धर्मानुशासन, शकावली, सभासद — त्यांची भूमिका फितुर म्हणून सूचित केली आहे.
- गणोजी शिर्केनेच संभाजी महाराजांची ठिकाणाची माहिती मुघल सरदारांना दिली, असा दावा अनेक ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आहे.
- काही इतिहासकारांचा यावर मतभेद आहे, परंतु या घटनेनंतर गणोजी शिर्केला मराठ्यांकडून शिक्षा झाल्याचे सूचित होते.
मात्र, वाडा गणोजी शिर्क्याचा होता असे म्हणणे चुकीचे आहे. त्याचे वतन शृंगारपूर होते, संगमेश्वर नव्हे.
मग नेमका वाडा कोठे होता?
त्या वाड्याच्या नेमक्या वास्तूविषयी आज इतिहासात वाद आहेत. कारण १७व्या शतकातील वास्तूंपैकी अनेक नष्ट झाल्या, काही नव्याने बांधल्या, तर काही मालकी बदलांमुळे ओळख हरवली.
सद्य संगमेश्वर (कसबा) मधील प्रमुख ऐतिहासिक वाडा, ज्याला सरदेसाई वाडा म्हटले जाते, हा बहुजनांच्या मते त्या घटनास्थळाशी जोडला जातो. मात्र, तो वाडा नंतरच्या काळात (१८व्या शतकात) सरदेसाई कुटुंबाने बांधलेला किंवा मिळवलेला आहे.
सध्याचे चित्र (२०२५ संदर्भ)
सरदेसाई कुटुंबाने या वाड्याचा काही भाग सरकारला संभाजी महाराज स्मारकासाठी दान केला आहे आणि हे प्रकरण सध्या राजकीय चर्चेत आहे.
फितुरी कशी झाली? घटनाक्रम
काही प्रमुख नोंदींनुसार—
- संभाजी महाराज काही महत्त्वाच्या बैठकींसाठी आणि कवी कलशासोबत चर्चा करण्यासाठी संगमेश्वरमध्ये थांबले होते.
- मावळ्यांची संख्या कमी होती; सुरक्षा तितकी मजबूत नव्हती.
- याच संधीचा उपयोग करत मुकर्रब खान याने अचानक हल्ला केला.
- महाराज आणि कवी कलश यांना पकडून जिवंतच औरंगजेबाच्या छावणीत नेण्यात आले.
- पुढे ११ दिवस त्यांना क्रूर छळानंतर शहिद करण्यात आले.
ही घटना मराठा साम्राज्यात भीषण धक्का देणारी ठरली. परंतु याच काळानंतर छापामार युद्ध अधिक भक्कम झाले आणि राजाराम महाराजांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी पुन्हा लढा उभा केला.
वाड्याच्या मालकांचे पुढे काय झाले?
- राघो अण्णाजी दत्तो नंतरचे जीवन
- संभाजी महाराज पकडल्यावर प्रशासनात मोठे उलथापालथ झाले.
- अण्णाजी दत्तो कुटुंबाचे काही वतन राखले गेले, तर काही बदलले.
- पुढील प्रशासकीय नोंदींमध्ये राघो अण्णाजींची भूमिका फारशी आढळत नाही; ते राजारामांच्या काळात सामान्य वतनदार म्हणून राहिले असावेत.
- वतनातील बदल
- संगमेश्वर वतन यानंतर काही काळ बाळाजी आवजी चिटणीस यांच्या कुटुंबाकडे गेल्याचे उल्लेख आहेत.
- शृंगारपूर (गणोजी शिर्के) वतन बदलण्यात आले किंवा मराठ्यांनी पुढे ते ताब्यात घेतले.
होणाऱ्या मालकी बदलांमुळे त्या वाड्याची मूळ मालकी स्पष्टपणे दस्तऐवजात राहिली नाही.
आजच्या काळात वाड्याचे महत्त्व
इतिहास अभ्यासक, शिवप्रेमी आणि स्थानिक नागरिकांच्या चर्चांमध्ये संगमेश्वरचे हे स्थान आजही अत्यंत भावनिक आणि ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्त्वपूर्ण आहे.
- येथे संभाजी महाराज स्मारक उभारण्याचे काम सुरू आहे.
- पुरातत्त्व संशोधन, स्थानिक परंपरा आणि सरकारी नोंदी यांच्या आधारे त्या वाड्याचे स्थान निश्चित केले जात आहे.
- सरदेसाई कुटुंबाने दिलेल्या जागेमुळे वाड्याची सध्याची ओळख अधिक स्पष्ट होते.
१६८९ मधील संगमेश्वर घटनेचा केंद्रबिंदू असलेला वाडा हा अण्णाजी दत्तो दख्खणी यांच्या कुटुंबाचा — विशेषतः त्यांच्या पुत्र राघो अण्णाजी दत्तो — यांच्याशी जोडला जातो.
गणोजी शिर्के जवळच्या शृंगारपूरचा वतनदार होता, परंतु त्याचा या वाड्याशी थेट संबंध नव्हता. मात्र, महाराजांच्या पकडण्यात फितुरीचा भाग त्याच्यावर टाकला जातो.
आज आपल्याला दिसणारा प्रसिद्ध सरदेसाई वाडा हा त्या घटनेनंतर जवळपास २०–२५ वर्षांनी उदयास आलेला आहे आणि सध्याच्या काळात त्याच ठिकाणी स्मारक उभारले जात आहे.
संगमेश्वरची ही घटना मराठा इतिहासातील सर्वात महत्वपूर्ण अध्यायांपैकी एक आहे — जिथे फितुरी, शौर्य आणि राजकीय गुंतागुंत यांचा संगम दिसतो. संभाजी महाराजांचे बलिदान हे पुढील २६ वर्षांच्या मराठा-मुघल संघर्षाचे ज्वालामुखी ठरले आणि अखेर मराठ्यांनीच हिंदुस्थानावर पुन्हा प्रभावी सत्ता प्रस्थापित केली.
