आपण नुकतीच छत्रपती शिवाजी महाराज यांची जयंती मोठ्या उत्साहात साजरी केली. ढोल-ताशे, भगवे झेंडे, शिवगर्जना, मिरवणुका—सगळीकडे शिवरायांच्या पराक्रमाचा आणि लोकाभिमुख राज्यकारभाराचा जयघोष घुमला. पण या उत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर ११ फेब्रुवारीला आपल्याला एका वेगळ्याच योद्ध्याची आठवण करावी लागते—गोविंद पानसरे. ज्यांनी आपल्या लेखणीने, विचारांनी आणि भाषणांनी जनसामान्यांना “खरे शिवराय” समजावून सांगितले, त्या गोविंदअण्णांना त्यांच्या ११ व्या स्मृतिदिनानिमित्त अभिवादन करताना मनात अनेक प्रश्न दाटून येतात.
शिवाजी महाराजांचा इतिहास केवळ तलवारीचा नव्हता; तो न्यायाचा, समतेचा आणि सर्वधर्मसमभावाचा होता. हा इतिहास लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम गोविंद पानसरे यांनी आपल्या “शिवाजी कोण होता?” या अभ्यासपूर्ण मांडणीतून केले. त्यांनी शिवरायांना एका विशिष्ट चौकटीत बंदिस्त करण्याचा प्रयत्न न करता, त्यांना जनतेचा राजा म्हणून उभे केले. त्यामुळेच काही प्रवृत्तींना त्यांचे विचार अस्वस्थ करणारे वाटले. कारण विचार जेव्हा प्रश्न विचारू लागतात, तेव्हा अंधश्रद्धा आणि असहिष्णुता हादरू लागतात.
इतिहास साक्षी आहे—समाजाला जागे करणारे विचारवंत नेहमीच काहींच्या डोळ्यात खुपले. संत परंपरेतील तुकाराम यांनी जात-पात, दंभ, ढोंग यांवर प्रहार केला. त्यांच्या अभंगांनी समाजाला आरसा दाखवला. पण त्याच समाजातील काही प्रवृत्ती त्यांना सहन करू शकल्या नाहीत. “न पचणारे” विचार संपवण्याचा प्रयत्न तेव्हाही झाला आणि आजही होत आहे.
अलीकडच्या काळात आपण भयावह वास्तव अनुभवले. नरेंद्र दाभोलकर यांनी अंधश्रद्धेविरोधात उभे राहत विज्ञाननिष्ठ विचारांचा प्रचार केला; एम. एम. कलबुर्गी यांनी परंपरांचे चिकित्सक परीक्षण केले; गौरी लंकेश यांनी निर्भीड पत्रकारितेतून अन्यायाला प्रश्न विचारले. आणि गोविंद पानसरे यांनी संविधानिक मूल्यांचा पुरस्कार करत सामाजिक समतेची बाजू मांडली. या चौघांमध्ये समान धागा होता—संविधानावरची निष्ठा, विवेकाचा आग्रह आणि निर्भयपणे मत मांडण्याचे धैर्य.
भारतीय संविधान आपल्याला अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, धर्मस्वातंत्र्य आणि समतेचा अधिकार देते. पण जेव्हा हे अधिकार प्रत्यक्षात वापरले जातात, तेव्हा काहींना ते अस्वस्थ करतात. कारण प्रश्न विचारणे म्हणजे सत्तेला आणि स्थिरावलेल्या विचारसरणींना आव्हान देणे होय. अशा वेळी “विचार” हा शस्त्रासारखा भासतो आणि त्या शस्त्राला निष्प्रभ करण्यासाठी व्यक्तीला संपवण्याचा मार्ग निवडला जातो. मात्र इतिहास सांगतो—व्यक्ती मारता येते, विचार नाही.
“समझनेवालों को इशारा काफी” असे म्हणताना आपण ज्या प्रवृत्तीचा उल्लेख करतो, ती केवळ एखाद्या संघटनेपुरती मर्यादित नाही. ती एक मानसिकता आहे—विचारांना घाबरणारी, विविधतेला न मानणारी, प्रश्नांना देशद्रोह ठरवणारी. ही मानसिकता लोकशाहीसाठी धोकादायक आहे. कारण लोकशाहीचा आत्मा म्हणजे मतभिन्नतेचा आदर. मतभेद असतील, वाद होतील; पण त्याचे उत्तर गोळ्या नसून संवाद असला पाहिजे.
गोविंद पानसरे यांचे आयुष्य हे केवळ राजकीय कार्यकर्त्याचे नव्हते; ते सामाजिक शिक्षक होते. त्यांनी शोषित, वंचित, कामगार, स्त्रिया यांच्यासाठी आवाज उठवला. त्यांनी इतिहासाचे लोकाभिमुख वाचन केले. त्यांच्या व्याख्यानांमध्ये विद्वत्ता होती, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे सामान्य माणसाला समजेल अशी भाषा होती. त्यामुळे त्यांचे विचार व्यापक समाजापर्यंत पोहोचले. आणि कदाचित हाच “गुन्हा” काहींना असह्य ठरला.
शिवरायांची जयंती साजरी करताना आपण जर त्यांच्या कार्याचा गाभा समजून घेतला, तर तो समतेचा आणि न्यायाचा आहे. शिवाजी महाराजांनी स्त्रियांवर अत्याचार करणाऱ्यांना कठोर शिक्षा दिली; धार्मिक स्थळांचा आदर राखला; शेतकऱ्यांचे संरक्षण केले. हा लोककल्याणकारी दृष्टिकोनच पानसरे यांनी अधोरेखित केला. त्यामुळे शिवरायांचा जयघोष करताना त्यांच्या मूल्यांनाही आपण अंगीकारले पाहिजे.
आज प्रश्न असा आहे की आपण कोणत्या मार्गावर आहोत? विचारांशी असहमती असेल तर त्यावर प्रतिवाद करा, लेख लिहा, चर्चेत सहभागी व्हा. पण हिंसा ही पराभवाची भाषा आहे. ती भीतीचे प्रतीक आहे. जेव्हा एखादी प्रवृत्ती विचारांवर गोळी झाडते, तेव्हा ती स्वतःच्या असुरक्षिततेची कबुली देत असते.
#शीतल_साठे यांच्या गीतातील ओळी मनाला भिडतात—
“संपविला देह जरी,
संपणार नाही मती;
धर्माच्या गारद्यांनो कशी रोकणार गती…?”
या ओळी केवळ काव्य नाहीत; त्या संघर्षाची घोषणा आहेत. शरीर नष्ट होऊ शकते, पण विचारांची गती रोखता येत नाही. कारण विचार एका व्यक्तीपुरते मर्यादित नसतात; ते समाजाच्या चेतनेत रुजतात. जेव्हा एखादा विचार जनमानसात घर करतो, तेव्हा तो अनेकांच्या कृतीतून पुढे जातो.
गोविंदअण्णांना भावपूर्ण अभिवादन करताना आपण केवळ श्रद्धांजली अर्पण करून थांबू नये. त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेणे हीच खरी आदरांजली ठरेल. संविधानिक मूल्यांचा पुरस्कार, विवेकाचा आग्रह, समतेसाठीचा संघर्ष—हेच त्यांच्या स्मृतीला साजेसे कार्य आहे.
आजची गरज आहे ती संवादाची, सहिष्णुतेची आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाची. मतभेद असतील, पण ते लोकशाही चौकटीत व्यक्त व्हावेत. अन्यथा इतिहास पुन्हा पुन्हा आपल्याला धडा शिकवत राहील.
व्यक्ती मारता येतो… पण विचार कसे मारणार? विचार हेच इंधन आहे—जे अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची ताकद देते. तेच इंधन कोणत्याही संकुचित प्रवृत्तीला पुरून उरेल. म्हणूनच गोविंद पानसरे, नरेंद्र दाभोलकर, कलबुर्गी, गौरी लंकेश यांची स्मृती ही केवळ दुःखाची नव्हे; ती प्रेरणेची आहे.
त्यांच्या रक्ताने लिहिलेला संदेश स्पष्ट आहे—भीतीच्या काळातही सत्य बोलत राहा. कारण विचारांची गती रोखणारी कोणतीही ताकद शेवटी इतिहासाच्या कसोटीवर टिकत नाही. आणि म्हणूनच, त्यांना विनम्र अभिवादन करत आपण स्वतःला विचारतो—आपण त्यांच्या विचारांसोबत उभे राहणार आहोत का?
