राज्यातील 247 नगरपरिषदा आणि 42 नगरपंचायतींसाठी सदस्यपद तसेच थेट अध्यक्षपदाच्या सार्वत्रिक निवडणुकीची प्रक्रिया सुरू झाली आहे. या निवडणुकीसाठी प्रभागनिहाय प्रारूप मतदार यादी 8 ऑक्टोबर 2024 रोजी प्रसिद्ध होणार असून नागरिक, राजकीय पक्ष व उमेदवार यांना आपापली नावे व माहिती तपासण्यासाठी काही दिवसांचा कालावधी देण्यात आला आहे.
या प्रारूप यादीवर हरकती व सूचना दाखल करण्याची अंतिम तारीख 13 ऑक्टोबर 2025 आहे. म्हणजेच फक्त पाच दिवसांच्या अल्प अवधीत सर्वांनी ही प्रक्रिया गांभीर्याने पार पाडणे गरजेचे आहे. त्यानंतर सुधारणा होणार नाहीत. प्रभागनिहाय अंतिम मतदार यादी 28 ऑक्टोबर 2025 रोजी प्रसिद्ध केली जाईल.
मात्र, मतदार याद्यांमध्ये नेमक्या कोणत्या प्रकारच्या चुका असू शकतात आणि त्यावर हरकती व सूचना कशा दाखल कराव्यात याबाबत अनेक नागरिक व कार्यकर्त्यांमध्ये संभ्रम दिसतो. चला तर मग हे सविस्तर समजून घेऊया.
- मतदार यादी तपासण्याचे महत्त्व
निवडणुकीत प्रत्येक मतदाराचा मताचा हक्क अत्यंत महत्वाचा असतो. चुकीची नावे, चुकीचे पत्ते किंवा संशयास्पद नोंदी यामुळे मतदान प्रक्रियेची पारदर्शकता धोक्यात येऊ शकते. म्हणूनच प्रारूप यादी प्रसिद्ध झाल्यानंतर सर्वांनी आपल्या नोंदी तपासून पाहणे आवश्यक आहे.
- स्वतःचे नाव यादीत आहे का?
- पत्ता बरोबर आहे का?
- एकाच नावाची वारंवार नोंद आहे का?
- घर क्रमांक चुकीचा दाखवलेला आहे का?
हे मुद्दे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.
- नेमक्या कोणत्या चुका दिसू शकतात?
निवडणूक आयोग विधानसभा मतदारसंघातील याद्यांच्या आधारेच नगरपरिषद वा नगरपंचायत प्रभागनिहाय यादी तयार करतो. त्यामुळे थेट नवीन नावे घालणे किंवा वगळणे आयोगाकडून केले जात नाही. परंतु प्रभागात विभागणी करताना तांत्रिक व नोंदणीविषयक काही चुका दिसू शकतात. त्या पुढीलप्रमाणे:
(अ) चुकीचे घर क्रमांक
काही मतदारांचे पत्ते तपासतांना “घर क्रमांक 0” असे आढळते. हे तांत्रिक चुकांमुळे घडते. अशी चुकीची नोंद दुरुस्त करण्यासाठी हरकत नोंदवता येते.
(ब) एका पत्त्यावर अतिशय मोठ्या संख्येने मतदार
काही ठिकाणी एकाच घर क्रमांकावर ५०, १००, अगदी १००० पर्यंत मतदार नोंदलेले असतात. प्रत्यक्षात त्या घरात एवढे लोक राहत नाहीत. अशा प्रकारच्या नोंदी बहुधा बनावट मतदार किंवा चुकीच्या नोंदींचे लक्षण असते.
(क) एकाच नावाचे अनेक मतदार
कधी कधी एकाच व्यक्तीचे नाव यादीत वेगवेगळ्या पत्त्यांवर पुन्हा पुन्हा नोंदलेले दिसते. काही वेळा एकाच नावाच्या दोन वेगवेगळ्या व्यक्ती असतील, पण त्यांच्या तपशीलात गोंधळ झालेला असतो.
(ड) प्रभाग चुकीचा दाखवला जाणे
काही मतदारांचे नाव प्रत्यक्ष वास्तव पत्त्यापेक्षा वेगळ्या प्रभागात दाखल होऊ शकते. यामुळे त्या मतदाराला मतदानाच्या दिवशी गोंधळ उडू शकतो.
- हरकत आणि सूचना नेमक्या कशावर कराव्यात?
जरी निवडणूक आयोग थेट नवीन नावे घालत किंवा वगळत नसला तरीही नागरिक व कार्यकर्ते पुढील कारणांवर हरकती नोंदवू शकतात:
- चुकीचे घर क्रमांक किंवा पत्ता – पत्ता चुकीचा असल्यास योग्य दुरुस्तीची मागणी करणे.
- एकाच पत्त्यावर संशयास्पद प्रमाणात मतदार – अशा गोंधळलेल्या नोंदींकडे आयोगाचे लक्ष वेधणे.
- दुबार नावे – एकाच व्यक्तीची नोंद दोनदा असल्यास ते काढून टाकण्याची सूचना करणे.
- प्रभाग बदल चुकीचा – मतदाराच्या वास्तव पत्त्यानुसार योग्य प्रभागात नाव टाकण्याची मागणी.
- हरकती दाखल करण्याची पद्धत
हरकती दाखल करण्यासाठी नागरिक व पक्ष कार्यकर्त्यांनी निश्चित मुदतीत पुढीलप्रमाणे कार्यवाही करावी:
- यादी तपासा – आपल्या प्रभागातील छापील किंवा ऑनलाईन मतदार यादी नीट पाहून घ्या.
- त्रुटी नोंदवा – जे काही चुकीचे दिसते ते लिखित स्वरूपात स्पष्ट करा.
- पुरावे जोडा – ओळखपत्र, घराचा पुरावा, रेशनकार्ड, आधारकार्ड अशा कागदपत्रांच्या प्रती संलग्न करा.
- ठरलेल्या ठिकाणी सादर करा – प्रभागनिहाय यादी जिथे प्रसिद्ध झाली आहे त्या कार्यालयात हरकती सादर कराव्या लागतात.
- स्वीकृती मिळवा – हरकत स्वीकारल्याचा पावती स्वरूपात पुरावा जरूर घ्या.
- पक्ष कार्यकर्त्यांची जबाबदारी
सामान्य नागरिकांबरोबरच राजकीय पक्षांचे कार्यकर्ते, पदाधिकारी आणि उमेदवारांनी याकडे विशेष लक्ष दिले पाहिजे.
- प्रत्येक प्रभागातील यादी बारकाईने तपासावी.
- घर क्रमांक 0, एका घरात शेकडो मतदार, डुप्लिकेट नावे – अशा बाबी शोधाव्यात.
- या सर्व नोंदींचा एक यादीसह लेखी अहवाल तयार करून आयोगाकडे हरकत दाखल करावी.
- कारण या चुका दुरुस्त झाल्या नाहीत तर निवडणुकीच्या दिवशी गैरसोयी निर्माण होऊ शकतात.
- नागरिकांनी काय करावे?
प्रत्येक नागरिकाने स्वतःची जबाबदारी पार पाडली पाहिजे.
- स्वतःचे व कुटुंबियांचे नाव यादीत आहे का हे तपासा.
- पत्ता योग्य आहे का ते पाहा.
- एखादी चूक दिसली तर ती पक्ष कार्यकर्त्यांवर किंवा इतरांवर न सोडता थेट हरकत दाखल करा.
- लक्षात ठेवा – तुमचे नाव योग्य प्रभागात असेल तरच मतदानाच्या दिवशी तुम्हाला तुमचा हक्क बजावता येईल.
- आयोगाच्या भूमिकेबाबत संभ्रम
अनेकांना प्रश्न पडतो की, “जर नवीन नावे घालायची किंवा वगळायची परवानगीच नाही, तर मग हरकती कशावर घ्यायच्या?”
याचे उत्तर असे – प्रभागनिहाय यादीमध्ये नावे बदलली जात नाहीत, परंतु विद्यमान नोंदींमध्ये झालेल्या चुका दाखवून त्यांची दुरुस्ती मागता येते.
म्हणजेच, मतदारांची संख्यात्मक व ओळखीसंबंधी शहानिशा करण्याची संधी या प्रक्रियेत दिलेली आहे.
- वेळेची मर्यादा
हरकती दाखल करण्यासाठी फक्त 5 दिवसांची मुदत आहे. त्यामुळे यादी प्रसिद्ध झाल्यानंतर विलंब न करता लगेच तपासणी करणे अत्यावश्यक आहे. उशिरा केलेल्या तक्रारी ग्राह्य धरल्या जाणार नाहीत.
- पारदर्शक निवडणुकीसाठी आपली भूमिका
निवडणूक आयोगावर नेहमीच पक्षपातीपणाचे, त्रुटींचे आरोप होत असतात. परंतु यादी तपासणी व हरकत प्रक्रियेत आपण स्वतः दक्ष राहिलो, तर निवडणूक प्रक्रिया अधिक पारदर्शक व न्याय्य होऊ शकते.
- नागरिकांनी स्वतःची जबाबदारी पार पाडली पाहिजे.
- पक्षांनी केवळ निवडणुकीत मते मागण्याऐवजी यादी तपासणीच्या वेळी लोकांना मदत केली पाहिजे.
- आयोगाने आलेल्या हरकतींवर प्रामाणिकपणे विचार करून योग्य दुरुस्ती केली पाहिजे.
नगरपरिषद व नगरपंचायतींच्या सार्वत्रिक निवडणुकीसाठी प्रसिद्ध होणारी प्रभागनिहाय मतदार यादी ही केवळ औपचारिकता नाही. ती निवडणुकीच्या प्रामाणिकतेचा पाया आहे.
8 ऑक्टोबर 2024 रोजी प्रसिद्ध होणारी प्रारूप यादी नीट तपासा, 13 ऑक्टोबर 2025 पर्यंत हरकती दाखल करा आणि 28 ऑक्टोबर 2025 रोजी अंतिम यादी प्रसिद्ध होईल तेव्हा समाधानाने पाहा की तुमचे नाव योग्य जागी आहे.
