पृथ्वीवर जर कुठे स्वर्ग असेल, तर तो भूतानमध्ये आहे — हे वाक्य केवळ कवितेसारखे नाही, तर वास्तवाचे दर्शन घडवणारे आहे. हिमालयाच्या कुशीत वसलेला हा छोटा देश म्हणजे निसर्ग, शांतता आणि पर्यावरण यांचा समतोल राखणारा एक आदर्श नमुना. भूतानची ही ओळख जपण्यासाठी आणि त्याला आपल्या पायावर उभं करण्यासाठी भारताचे पहिले पंतप्रधान पं. जवाहरलाल नेहरू यांनी मोठी भूमिका बजावली. त्यांनी भूतानला मदत केली, त्याला बळ दिलं, पण त्याचवेळी त्याची स्वायत्तता अबाधित ठेवली. भूतानचा आत्मा म्हणजे त्याचं वेगळेपण — आणि नेहरूंना या वेगळेपणाचं महत्त्व नीट उमगलेलं होतं.
नेहरूंनी भूतानसारख्या लहानशा राष्ट्राला केवळ संरक्षण दिलं नाही, तर त्याला बाजाराच्या पाशातूनही दूर ठेवलं. त्यांना ठाऊक होतं की निसर्ग आणि पर्यावरण जपणं म्हणजे त्या प्रदेशाचं राजकीय आणि सांस्कृतिक अस्तित्व टिकवणं. त्यामुळे भूतान भारताचा ‘रखवालदार’ राहावा, पण भारताच्या बाजारपेठेचा ‘शिकार’ होऊ नये, याची दक्षता त्यांनी घेतली. हेच धोरण त्यांनी काश्मीरसंदर्भातही अवलंबले.
जम्मू-काश्मीर आणि लडाख या प्रदेशांना भूराजकीय दृष्टिकोनातून किती महत्त्व आहे, हे नेहरूंना चांगलं ठाऊक होतं. पाकिस्तान आणि चीन या दोन अण्वस्त्रसज्ज राष्ट्रांच्या शेजारी असलेला हा भाग केवळ सुरक्षा नव्हे, तर सांस्कृतिक व पर्यावरणीय दृष्टीनेही अमूल्य आहे. म्हणूनच त्यांनी काश्मीरच्या स्वायत्ततेला संविधानिक संरक्षण दिलं. लडाखसारख्या नाजूक भागात विकास होऊ द्या, पण त्या विकासाच्या नावाखाली निसर्गाचा विध्वंस किंवा परकीय गुंतवणुकीचा अतिक्रमण होऊ देऊ नका, हे त्यांनी स्पष्ट केलं होतं.
मात्र आजचा भारत वेगळा आहे. बाजाराने देश चालवायला सुरुवात केली की विवेक बाजूला पडतो. आज लडाखच्या डोंगरांमध्ये जे काही सुरू आहे, ते नेहरूंच्या तत्त्वज्ञानाच्या विरुद्ध आहे. जिथे हिमालयाचे रक्षण व्हायला हवे होते, तिथे आज त्याचे व्यापारीकरण सुरू झाले आहे. मोठमोठे उद्योगसमूह आणि पर्यटन कंपन्या तिथे घुसल्या आहेत. सोनम वांगचुक यांनी या धोक्याची जाणीव सर्वात आधी करून दिली. त्यांनी स्थानिक लोकांच्या, निसर्गाच्या आणि पर्यावरणाच्या बाजूने उभं राहत आंदोलन केलं. पण दुर्दैव म्हणजे त्यांना तुरुंगात टाकलं गेलं.
लडाखचं निसर्गसौंदर्य ही केवळ पर्यटकांची मजा नाही, ती भारताच्या भूराजकीय सुरक्षिततेची हमी आहे. पण आज त्या भूमीला ‘बाजारात’ विकण्याचं काम सुरू आहे. निसर्ग, संस्कृती, आणि पर्यावरण यांचा नाश करून तिथे कृत्रिम विकासाचा सापळा टाकला जातो आहे. पाकिस्तान आणि चीन शेजारी असताना लडाखमध्ये अशा घडामोडी घडणं हे केवळ राजकीय दुर्लक्ष नाही — ते राष्ट्रीय सुरक्षेचं संकट आहे. पण ज्यांना हे सांगायचं आहे, त्यांनाच ‘देशद्रोही’ ठरवलं जातं!
भूतानमध्येही आज अशीच परिस्थिती आकार घेत आहे. भारताने दशकानुदशके भूतानला बळ दिलं. तेथील जलविद्युत प्रकल्प, शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्रातील सहकार्य, हे सर्व भारत-भूतान संबंधांच्या मजबूत पायावर उभं होतं. पण आता या नात्यात ‘बाजाराचे’ सावट आले आहे. मोठे उद्योगपती आणि सत्ताधीश यांच्या हितसंबंधांमुळे भूतानच्या नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक स्वायत्ततेवर गदा येत आहे. भूतानच्या दौऱ्यांवर आता राजनैतिक चर्चेपेक्षा व्यावसायिक करार जास्त ठरतात.
भूतानचे राजा जिग्मे सिंगे वांगचुक — या चौथ्या राजाने ‘ग्रॉस नॅशनल हॅपिनेस’ (Gross National Happiness) ही संकल्पना जगासमोर ठेवली. ही संकल्पना बाजाराच्या विरोधात नव्हती, पण बाजारावर नियंत्रण ठेवणारी होती. त्यांच्या सत्तराव्या वाढदिवसानिमित्त जेव्हा भारताचे नेते आणि उद्योगपती भूतानमध्ये गेले, तेव्हा व्यापाराच्या नव्या समीकरणांनी त्या संकल्पनेलाच धक्का पोहोचला. स्वतः वांगचुक यांनीही या बदलाबद्दल अस्वस्थता व्यक्त केली. त्यांच्या मते, विकास म्हणजे फक्त पैसा नाही — तो लोकांच्या आनंदात, पर्यावरणाच्या संतुलनात आणि संस्कृतीच्या टिकवणुकीत असतो.
आजचे नेते मात्र या मूलभूत तत्त्वांना विसरत चालले आहेत. ते बाजारातल्या आकड्यांकडे पाहतात, पण सीमांवरील संवेदनशीलतेकडे दुर्लक्ष करतात. भूतान असो वा लडाख — दोन्ही ठिकाणी जे काही घडत आहे, ते आपल्या ‘एकाच चुकिचं’ परिणाम आहे. ती चूक म्हणजे विकासाचा अर्थ बाजारात शोधणं. नेहरूंनी ज्या समतोल विकासाची नीती आखली होती, ती आज केवळ भाषणांपुरती उरली आहे.
दोन्हीकडचे वांगचुक — एक भूतानचा राजा, दुसरा लडाखचा पर्यावरण योद्धा. दोघांचं ध्येय एकच — आपल्या भूमीचं रक्षण आणि निसर्गाशी असलेला नातं जपणं. पण भारताच्या सत्ताधाऱ्यांनी दोघांच्याही चिंतेकडे दुर्लक्ष केलं. भूतानचा वांगचुक चिंताग्रस्त आहे की त्याच्या देशात बाजाराचे पंजे घट्ट होत आहेत; लडाखचा वांगचुक चिंतित आहे की हिमालयाचे डोंगर बाजाराच्या पोटात गिळले जात आहेत.
आज प्रश्न असा आहे की, आपण कोणत्या वांगचुकांच्या बाजूने उभे आहोत? त्या ज्यांनी निसर्ग आणि स्वायत्ततेसाठी लढा दिला, की त्या ज्यांना निसर्ग विक्रीयोग्य वस्तू वाटतो?
दोन्हीकडचे वांगचुक दोन — पण आपली चूक एकच आहे. आपण भूतानचा ‘स्वर्ग’ आणि लडाखचा ‘देवभूमी’ दोन्ही बाजारात विकायला काढले आहेत. आणि जेव्हा बाजार राष्ट्रांपेक्षा मोठा होतो, तेव्हा राष्ट्रं उरतात फक्त नकाशात.
या काळात पुन्हा एकदा नेहरूंच्या विचारांकडे पाहण्याची गरज आहे — विकासात विवेक हवा, बाजारात मर्यादा हवी, आणि निसर्गात नम्रता हवी. भूतान आणि लडाख या दोन्ही बुद्धांच्या भूमी आहेत. पण आपण ज्या दिशेने चाललो आहोत, ती बुद्धांच्या नव्हे तर लोभाच्या मार्गावर नेणारी आहे.
दोन्हीकडचे वांगचुक सावध करत आहेत — “थांबा, तुम्ही आपल्या स्वर्गाला नरक बनवता आहात!”
आणि आपण मात्र त्या इशाऱ्याकडे दुर्लक्ष करून बाजाराच्या दिशेने चाललो आहोत. हीच आपली खरी चूक — एकच, पण प्राणघातक!
