भारतीय समाजाच्या शैक्षणिक, सामाजिक आणि वैचारिक इतिहासात ज्या थोर व्यक्तिमत्त्वांनी अंधश्रद्धा, जातीयता, स्त्रीद्वेष आणि धार्मिक भेदभाव यांना आव्हान दिले, त्यामध्ये फातिमा शेख यांचे नाव अत्यंत आदराने घ्यावे लागते. देशातील पहिल्या मुस्लिम महिला शिक्षिका म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या फातिमा शेख या केवळ शिक्षिका नव्हत्या, तर त्या सामाजिक क्रांतीच्या अग्रदूत होत्या. क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले आणि महात्मा जोतिराव फुले यांच्या शिक्षण चळवळीतील त्या अत्यंत महत्त्वाच्या सहकारी होत्या. त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना विनम्र अभिवादन करताना त्यांच्या कार्याचा गौरव करणे हे आपले कर्तव्य आहे.
१९व्या शतकातील भारत हा जातीय, धार्मिक आणि लैंगिक विषमतेने ग्रासलेला समाज होता. स्त्रियांसाठी शिक्षण म्हणजे पाप मानले जात होते, तर दलित, शूद्र आणि मुस्लिम समाजासाठी शिक्षणाचे दरवाजे पूर्णपणे बंद होते. अशा काळात शिक्षणाचा दिवा पेटवणे म्हणजे समाजाच्या रुढीवादी शक्तींना थेट आव्हान देणे होते. फातिमा शेख यांनी हे आव्हान स्वीकारले आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून परिवर्तनाची मशाल हाती घेतली.
फातिमा शेख यांचा जन्म पुण्यात झाला. त्यांचे बंधू उस्मान शेख हे देखील पुरोगामी विचारांचे होते. जोतिराव फुले यांना समाजाकडून बहिष्कृत करण्यात आले, तेव्हा उस्मान शेख यांनी आपल्या घराचे दरवाजे फुले दांपत्यासाठी खुले केले. याच घरात देशातील पहिली मुलींची शाळा सुरू झाली आणि त्या शाळेत सावित्रीमाई फुले यांच्यासोबत फातिमा शेख यांनी शिक्षिका म्हणून कार्य सुरू केले. ही घटना भारतीय सामाजिक इतिहासातील एक क्रांतिकारी पर्व ठरली.
फातिमा शेख या देशातील पहिल्या मुस्लिम महिला शिक्षिका होत्या, हे केवळ एक ऐतिहासिक तथ्य नाही, तर धार्मिक सलोखा, स्त्री स्वातंत्र्य आणि सामाजिक समतेचे प्रतीक आहे. हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचा आदर्श त्यांनी आपल्या कृतीतून समाजासमोर ठेवला. धर्म, जात किंवा लिंग या कोणत्याही भेदभावाशिवाय शिक्षण हे प्रत्येकाचे मूलभूत हक्क आहे, हा विचार त्यांनी प्रत्यक्षात उतरवला.
त्या काळात शिक्षण देणे सोपे नव्हते. सावित्रीमाई फुले यांच्यासोबत फातिमा शेख यांनाही समाजाकडून अपमान, शिवीगाळ, दगडफेक, शेणफेक यांचा सामना करावा लागला. मात्र या सर्व अत्याचारांना न जुमानता त्यांनी आपले कार्य सुरूच ठेवले. त्यांच्या धैर्यामुळे आणि चिकाटीमुळे अनेक मुली, दलित आणि वंचित समाजातील मुले शिक्षणाच्या प्रवाहात आली.
फातिमा शेख यांचे कार्य केवळ वर्गखोलीपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी स्त्री शिक्षणासोबतच समाजातील अन्यायग्रस्त घटकांमध्ये जागृती घडवून आणण्याचे कार्य केले. विधवा स्त्रिया, गरीब कुटुंबातील मुले, अनाथ बालके यांच्यासाठी शिक्षणाची दारे उघडण्याचा त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केला. शिक्षणातूनच आत्मसन्मान, विचारस्वातंत्र्य आणि समानता मिळू शकते, या तत्त्वज्ञानावर त्यांचा ठाम विश्वास होता.
दुर्दैवाने, फातिमा शेख यांचे कार्य दीर्घकाळ इतिहासाच्या पानांत दुर्लक्षित राहिले. सावित्रीमाई आणि जोतिराव फुले यांचे नाव जितक्या मोठ्या प्रमाणात घेतले जाते, तितक्या प्रमाणात फातिमा शेख यांचे योगदान अधोरेखित झाले नाही. मात्र अलीकडच्या काळात पुरोगामी विचारवंत, अभ्यासक आणि सामाजिक कार्यकर्ते यांनी त्यांच्या कार्याचा शोध घेतला आणि त्यांना योग्य सन्मान मिळवून देण्याचा प्रयत्न सुरू केला आहे.
आजच्या काळात फातिमा शेख यांचे कार्य अधिकच महत्त्वाचे ठरते. धार्मिक तेढ, स्त्री शिक्षणातील अडथळे, सामाजिक विषमता यांचा सामना करत असताना त्यांच्या जीवनकार्याकडून आपल्याला प्रेरणा घ्यावी लागेल. त्यांनी दाखवून दिले की शिक्षण ही केवळ माहिती मिळवण्याची प्रक्रिया नसून ती मुक्तीची, परिवर्तनाची आणि समतेची चळवळ आहे.
फातिमा शेख यांचा वारसा म्हणजे धैर्य, समर्पण आणि माणुसकी. त्यांनी समाजाला हे शिकवले की परिवर्तनासाठी धर्म, जात किंवा लिंग अडथळा ठरत नाही; तर अडथळा ठरतो तो संकुचित विचारसरणीचा. अशा विचारांना छेद देत त्यांनी शिक्षणाचा मार्ग निवडला आणि समाजाच्या प्रगतीसाठी स्वतःचे आयुष्य वाहून घेतले.
त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण केवळ अभिवादन करून थांबू नये, तर त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्याची जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे. प्रत्येक मुलगी, प्रत्येक वंचित घटक, प्रत्येक अल्पसंख्याक समाजातील व्यक्ती शिक्षित व्हावी, आत्मनिर्भर व्हावी, हाच फातिमा शेख यांना खरा आदर ठरेल.
देशातील पहिल्या मुस्लिम महिला शिक्षिका, क्रांतीज्योती सावित्रीमाई फुले यांच्या सहकारी शिक्षिका फातिमा शेख यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांना कोटी-कोटी विनम्र अभिवादन. त्यांच्या कार्याला सलाम आणि त्यांच्या विचारांना नमन.
