आज भारताचे जागतिक व्यासपीठावर जे सशक्त, आत्मविश्वासपूर्ण आणि प्रभावी रूप आपण पाहतो, त्या ‘ग्लोबल इंडिया’च्या संकल्पनेमागे अनेक व्यक्तींचे योगदान आहे. त्या वाटचालीची सुरुवात पंतप्रधान राजीव गांधी यांनी केली आणि त्यांच्या आकस्मिक निधनानंतर तीच प्रक्रिया अधिक ठामपणे, सातत्याने आणि धैर्याने पुढे नेण्याचे ऐतिहासिक कार्य पंतप्रधान पी. व्ही. नरसिंह राव यांनी केले. आज त्यांच्या पुण्यतिथीच्या निमित्ताने केवळ त्यांच्या राजकीय कामगिरीकडेच नव्हे, तर त्यांच्या माणुसकीकडे, मूल्यांकडे आणि त्यांच्या वाट्याला आलेल्या शोकांतिकेकडेही पाहणे आवश्यक ठरते.
नरसिंह राव पंतप्रधान झाले तेव्हा देश अत्यंत गंभीर आर्थिक संकटात होता. परकीय गंगाजळी संपत आली होती, आंतरराष्ट्रीय कर्जाचा डोंगर वाढत होता आणि भारताची प्रतिमा ‘बंद अर्थव्यवस्थेचा देश’ अशीच होती. अशा परिस्थितीत त्यांनी आर्थिक उदारीकरण, खासगीकरण आणि जागतिकीकरणाचे धाडसी निर्णय घेतले. डॉ. मनमोहन सिंग यांच्यासारख्या अभ्यासू अर्थतज्ज्ञाला अर्थमंत्री करून त्यांनी देशाला नव्या युगात नेले. आज ज्या उद्योगपतींना जागतिक बाजारपेठ मिळाली, ज्या भारतीय कंपन्या मल्टीनॅशनल बनल्या, त्या सर्वांच्या यशाच्या मुळाशी नरसिंह राव यांची धोरणदृष्टी होती.
मात्र, नरसिंह राव केवळ धोरणकर्ते नव्हते; ते विलक्षण माणुसकीचे नेते होते, याची अनेक उदाहरणे आहेत. संयुक्त राष्ट्रसंघात भारताचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी त्यांनी विरोधी पक्षनेते अटलबिहारी वाजपेयी यांची निवड केली, हे भारतीय लोकशाहीतील एक अद्वितीय उदाहरण आहे. सत्ताधारी पक्षातील नेत्याऐवजी विरोधी पक्षातील नेत्यावर विश्वास टाकणे, हे केवळ राजकीय प्रगल्भतेचे नव्हे, तर राष्ट्रीय हिताला पक्षीय राजकारणापेक्षा वर ठेवण्याचे द्योतक होते. अटलजींच्या प्रकृतीची काळजी घेण्याचा सल्ला देताना त्यांनी दाखवलेली आपुलकी राजकारणातील दुर्मीळ माणुसकी दर्शवते.
तितकीच संवेदनशीलता त्यांनी १९६५ च्या युद्धातील परमवीर चक्र विजेते हवालदार अब्दुल हमीद यांच्या कुटुंबाबाबत दाखवली. शहीद जवानाची पत्नी, नातेवाईक आणि मौलवी यांना थेट हेलिकॉप्टरने सीमाभागात नेण्याचा निर्णय हा केवळ प्रशासकीय नव्हता, तर सैनिकांच्या बलिदानाबद्दलचा सच्चा आदर होता. पुढे त्यांच्या कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजांसाठी नियमित आर्थिक मदतीची व्यवस्था करणे, हेही त्यांच्याच संवेदनशील मनाचे दर्शन घडवते.
इतका विद्वान, बहुभाषिक, भारतीय दर्शन, संस्कृती, साहित्य आणि न्यायशास्त्राचा अभ्यास असलेला नेता मात्र आयुष्याच्या उत्तरार्धात प्रचंड एकाकी झाला होता. सत्तेच्या शिखरावर असताना एक इंच जमीन किंवा साधी खोलीसुद्धा स्वतःच्या नावावर न करणारा पंतप्रधान, शेवटी वकिलांची फी देण्याइतके पैसे नसल्याची वेदना व्यक्त करतो, ही बाब भारतीय राजकारणासाठी आरसा दाखवणारी आहे. “लोक पैसे आणून द्यायला आले तेव्हा मी घेतले नाहीत, आणि आज गरज असताना देऊ शकत नाही,” हे त्यांचे उद्गार त्यांच्या प्रामाणिकपणाची साक्ष देतात.
ज्या उद्योगपतींना त्यांनी आर्थिक सुधारणांमुळे सुगीचे दिवस दिले, जागतिक प्रतिष्ठा मिळवून दिली, त्यांच्यापैकी एकानेही पुढे नरसिंह रावांकडे वळून पाहिले नाही, ही खरी शोकांतिका आहे. सत्तेचा उपयोग स्वतःसाठी न करणाऱ्या नेत्याचे शेवटचे दिवस उपकारांच्या ओझ्याखाली जाणे, याहून अधिक विदारक वास्तव काय असू शकते?
त्यांच्या मृत्यूनंतर घडलेले प्रसंग तर अधिकच क्लेशदायक आहेत. दिल्लीमध्ये त्यांचा अंत्यसंस्कार होऊ नये, त्यांच्या कर्तृत्वाचा इतिहास नेहरू-गांधी घराण्यावर भारी पडू नये, म्हणून पडद्यामागे झालेले प्रयत्न हे केवळ राजकीय सूडाचे उदाहरण होते. काँग्रेसच्या स्मरणिकेत त्यांच्या नावासमोर रिकामी चौकट ठेवली जाणे, हे केवळ एका व्यक्तीचे नव्हे, तर संपूर्ण देशाच्या राजकीय परिपक्वतेचे अपयश होते.
विडंबन म्हणजे, ज्या डॉ. मनमोहन सिंग यांना नरसिंह रावांनीच राष्ट्रीय पातळीवर मानाचे स्थान मिळवून दिले, ते पंतप्रधान असताना या अन्यायाचे मूक दर्शक राहिले. राजघाट परिसरात अंत्यसंस्कार न करण्याचा निर्णय बदलता येऊ शकतो, हे के. आर. नारायणन यांच्या बाबतीत सिद्ध झाले; मात्र नरसिंह रावांसाठी तो बदल झाला नाही.
आज मागे वळून पाहताना एक गोष्ट स्पष्ट होते—पी. व्ही. नरसिंह राव हे भारताच्या आधुनिक इतिहासातील सर्वात दुर्लक्षित, पण सर्वात महत्त्वाचे पंतप्रधान होते. त्यांनी देशाला आर्थिकदृष्ट्या वाचवले, जागतिक स्तरावर उभे केले; मात्र त्यांच्या वाट्याला उपेक्षा, एकाकीपणा आणि अन्याय आला.
त्यांच्या पुण्यतिथीच्या निमित्ताने आपण केवळ पुष्पहार अर्पण करून थांबू नये. त्यांच्या कार्याचा, त्यांच्या मूल्यांचा आणि त्यांच्या प्रामाणिकपणाचा वारसा पुढे नेणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. इतिहास कधी ना कधी न्याय देईलच; पण तोपर्यंत, हा अन्याय लक्षात ठेवणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.
