गवारची शेंग आपण सगळेच खातो. गावोगाव बाजारात सहज मिळणारी गवारची भाजी आपल्या जेवणात चव आणि पौष्टिकता आणते. पण हाच गवार भारताला करोडो डॉलर्सचा परकीय चलन मिळवून देतो आणि अमेरिकेसारख्या प्रगत देशांत मोठ्या प्रमाणात निर्यात केला जातो, हे ऐकल्यावर आश्चर्य वाटतं. कारण आपल्यासाठी साधं वाटणारं हे पीक प्रत्यक्षात आंतरराष्ट्रीय उद्योगधंद्यांचं अविभाज्य अंग बनलं आहे.
गवार शेंगांची खरी ताकद
गवार म्हणजेच क्लस्टर बीन्स ही डाळवर्गीय भाजी भारतात प्रामुख्याने राजस्थान, हरियाणा, गुजरात, महाराष्ट्र आणि कर्नाटक या राज्यांत घेतली जाते. स्थानिक बाजारात भाजी म्हणून गवार शेंगांना मागणी असतेच, पण त्याच वेळी शेंगांमधील बियांपासून मिळणाऱ्या गवार गममुळे या पिकाला जागतिक महत्त्व प्राप्त झालं आहे.
गवार गम म्हणजे बियांचं प्रक्रिया करून तयार होणारी एक प्रकारची पावडर. ही पावडर दिसायला साधी वाटते, पण तिचा वापर इतक्या वेगवेगळ्या क्षेत्रांत होतो की ती आज भारताच्या निर्यातीतील महत्त्वाचा घटक ठरली आहे.
गवार गमचं औद्योगिक साम्राज्य
गवार गमचा सर्वात मोठा उपयोग द्रावणाला घट्ट करणे, स्थिर ठेवणे आणि बांधून ठेवणे (थिकनर, स्टॅबिलायझर आणि बाइंडर) या गुणधर्मांमुळे होतो. याच वैशिष्ट्यामुळे गवार गम विविध उद्योगांच्या पसंतीस उतरली आहे.
- तेल व नैसर्गिक वायू उद्योग (Oil & Gas Industry):
गवार गमचा सर्वाधिक वापर येथे होतो. विशेषतः अमेरिकेत मोठ्या प्रमाणात शेल गॅस आणि कच्चं तेल काढण्यासाठी हायड्रॉलिक फ्रॅक्चरिंग (फ्रॅकिंग) प्रक्रियेत याचा वापर केला जातो. फ्रॅकिंगमध्ये पाणी, वाळू आणि रसायनांचं मिश्रण जमिनीखालील खडकांमध्ये दाबाने सोडलं जातं. या द्रावणाला घट्ट करण्याचं महत्त्वाचं काम गवार गम करतं. - अन्न व पेय उद्योग:
आईस्क्रीम, दही, सूप, सॉस, बेकरी उत्पादनं यांना हवी ती घट्टपणा देण्यासाठी गवार गम मोठ्या प्रमाणात वापरला जातो. हे नैसर्गिक आणि सुरक्षित असल्यामुळे याला जास्त पसंती मिळते. - औषधनिर्मिती उद्योग:
गोळ्या, सिरप, मलम अशा औषधांमध्ये गवार गम बाइंडर म्हणून वापरला जातो. औषधांचा आकार टिकवून ठेवणं, त्यांचं शोषण नियंत्रित करणं यातही हे उपयुक्त ठरतं. - सौंदर्यप्रसाधनं व वैयक्तिक निगा उत्पादने:
शॅम्पू, लोशन, फेस क्रीम, टूथपेस्ट यांना स्थिरता व मऊसरपणा देण्यासाठी गवार गमचा उपयोग होतो.
भारत: गवार गमचा जागतिक नेता
भारत हा जगातील गवार गम उत्पादन आणि निर्यातीत पहिल्या क्रमांकावर आहे. राजस्थानात सर्वाधिक गवार पिकवलं जातं. तिथल्या कोरड्या हवामानामुळे गवाराची शेती उत्तम होते. भारतात दरवर्षी लाखो टन गवारचं उत्पादन होतं, आणि त्यातील मोठा हिस्सा अमेरिकेसह युरोप, चीन आणि इतर देशांना निर्यात होतो.
अमेरिकेतील शेल गॅस क्रांतीनंतर गवार गमची मागणी प्रचंड वाढली. २०१० च्या दशकात तर एका किलो गवार गमचे दर आकाशाला भिडले होते. अनेक शेतकऱ्यांनी गवार शेती करून चांगला नफा मिळवला. जरी आज दर स्थिर झाले असले तरी गवार अजूनही निर्यातीत महत्त्वाची भूमिका निभावतो.
गवार शेतकऱ्यांसाठी संधी
गवार गमच्या जागतिक मागणीमुळे राजस्थान, गुजरातसारख्या राज्यांतील हजारो शेतकऱ्यांना चांगलं उत्पन्न मिळालं आहे. भारत सरकारनेही गवारला निर्यातक्षम पिक म्हणून ओळख दिली आहे. जरी हवामान बदल, दरातील चढउतार, बाजारपेठेतील अनिश्चितता यामुळे शेतकऱ्यांना काही आव्हानं आहेत, तरी गवार शेती अजूनही फायदेशीर मानली जाते.
गवार आणि भारताचं अर्थकारण
भारताच्या एकूण कृषी निर्यातीमध्ये गवार गमचा वाटा महत्त्वाचा आहे. दरवर्षी भारताला यामुळे हजारो कोटी रुपयांचं परकीय चलन मिळतं. ही रक्कम केवळ अर्थव्यवस्थेलाच नव्हे तर ग्रामीण भागातील लाखो कुटुंबांना रोजगार आणि उत्पन्नाचा आधार देते.
गवार: भाजीपासून जागतिक उत्पादनापर्यंतचा प्रवास
आपण जेवणात खातो ती गवारची शेंग आणि उद्योगांत वापरला जाणारा गवार गम – हे एकाच पिकाचं दोन टोकं आहेत. आपल्या दैनंदिन स्वयंपाकघरापासून ते अमेरिकेतील तेल विहिरीपर्यंत गवारने आपला ठसा उमटवला आहे. साध्या शेतकऱ्याच्या शेतातलं हे पीक आज जागतिक अर्थव्यवस्थेतलं एक स्ट्रॅटेजिक कमॉडिटी बनलं आहे.
गवार शेंग आपण भाजी म्हणून खातो, पण त्याची खरी ताकद गवार गममधून समोर येते. तेल-गॅस उद्योग, अन्न प्रक्रिया, औषधं, सौंदर्यप्रसाधनं अशा कितीतरी क्षेत्रांत गवार गमची मागणी आहे. भारत या उत्पादनाचा जगातील सर्वात मोठा पुरवठादार असून अमेरिकेसह इतर देशांना तो निर्यात करतो.
गवारची कथा म्हणजे साध्या शेतकऱ्याच्या पिकापासून जगाला जोडणारा पूल. हीच खरी मानवी स्पर्श असलेली गोष्ट आहे – कारण गवार शेतकरी मेहनत करून पिकवतो, उद्योग त्याचा उपयोग करून अब्जावधी डॉलर्सचा व्यवहार करतात आणि आपण मात्र रोजच्या जेवणात गवार भाजीची चव चाखतो.
