भारतातील स्वातंत्र्यसंग्रामाची कहाणी केवळ लढायांनी, आंदोलने किंवा परकीय शक्तीविरुद्धच्या उठावांनीच भरलेली नाही, तर ती हजारो अशा तरुणांच्या त्यागाने ओथंबलेली आहे, ज्यांनी आपल्या लहानशा आयुष्यातही अमर शौर्याची गाथा लिहिली. अशाच गाथांमध्ये खुदीराम बोस यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरलेले आहे. आजच्या दिवशी, ११ ऑगस्ट १९०८ रोजी, केवळ १८ वर्षांचा असलेला हा तरुण क्रांतिकारक हसत हसत फाशीकडे चालत गेला. त्याच्या डोळ्यांत भीती नव्हती, फक्त मातृभूमीच्या स्वातंत्र्याची तीव्र आस होती.
बालपण व प्रारंभिक प्रेरणा
खुदीराम बोस यांचा जन्म ३ डिसेंबर १८८९ रोजी बंगालच्या मिदनापूर जिल्ह्यातील हबिबपूर गावात झाला. घरची परिस्थिती साधारण होती, पण त्यांची विचारशक्ती, धैर्य आणि अन्यायाविरुद्ध बंडखोरी करण्याची वृत्ती लहानपणापासूनच दिसून येत होती. स्वामी विवेकानंदांचे विचार, बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांची “आनंदमठ” ही कादंबरी आणि “वंदे मातरम्” ही राष्ट्रगीते त्यांच्यावर प्रचंड प्रभाव टाकणारी ठरली.
त्याकाळी बंगालमध्ये ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध असंतोष उसळला होता. १९०५ साली लॉर्ड कर्झनने बंगाल फाळणी केली आणि यामुळे तरुणांमध्ये स्वातंत्र्याची चळवळ आणखी तीव्र झाली. खुदीराम या वातावरणात वाढले, आणि त्यांच्या मनात परकीय सत्ता उलथवून टाकण्याची ठाम इच्छा पक्की झाली.
क्रांतिकारक प्रवासाची सुरुवात
अत्यंत तरुण वयातच खुदीराम यांनी ‘अनुशीलन समिती’ या क्रांतिकारी संघटनेत प्रवेश केला. या संघटनेचे ध्येय होते ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना थेट उत्तर देणे आणि जनतेमध्ये स्वातंत्र्याची ज्वाला प्रज्वलित करणे. खुदीराम अत्यंत धाडसी होते. त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध पत्रके वाटणे, गुप्त संदेश पोहोचवणे आणि शस्त्र हाताळण्याचे प्रशिक्षण घेणे सुरू केले.
त्यांच्या धैर्याचा पहिला मोठा प्रत्यय आला तो १९०८ मध्ये. ब्रिटिश न्यायाधीश डग्लस किंग्सफर्ड हा देशभक्तांवर अन्याय करणारा म्हणून कुप्रसिद्ध होता. त्याने अनेक क्रांतिकारकांना कठोर शिक्षा दिली होती. खुदीराम व त्यांच्या सहकाऱ्याने, प्रफुल्ल चाकीने, किंग्सफर्डला ठार मारण्याची योजना आखली.
मुझफ्फरपूर हल्ला
३० एप्रिल १९०८ रोजी, मुझफ्फरपूर येथे खुदीराम व प्रफुल्ल चाकी यांनी न्यायाधीश किंग्सफर्डच्या गाडीवर बॉम्ब फेकला. दुर्दैवाने, गाडीत किंग्सफर्ड नव्हता; त्याऐवजी दोन इंग्रज स्त्रिया – मिसेस आणि मिस केनेडी – प्रवास करत होत्या, आणि त्या मृत्यूमुखी पडल्या. हल्ल्यानंतर खुदीराम आणि प्रफुल्ल पळाले.
प्रफुल्लने पकड टाळण्यासाठी स्वतःवर गोळी झाडली, पण खुदीराम पळत राहिले. अनेक किलोमीटर पायी चालत गेल्यावर, अखेर १ मे १९०८ रोजी त्यांना ब्रिटिश पोलिसांनी अटक केली. त्या वेळी त्यांच्या पायात चपला नव्हत्या, अंगावर धूळ होती, पण चेहऱ्यावर न डगमगणारे हास्य होते.
खटला आणि शिक्षा
खुदीराम बोस यांच्यावर न्यायालयात खटला चालवण्यात आला. वय केवळ १८ वर्षे असतानाही त्यांनी कोणतीही भीक मागितली नाही, दोष कबूल केला नाही, तर आपल्या उद्दिष्टाबद्दल ठाम भूमिका मांडली. ब्रिटिश न्यायालयाने त्यांना मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावली.
ही बातमी पसरताच संपूर्ण बंगाल आणि भारतभर खुदीराम हे नाव क्रांतिकारकतेचे प्रतीक बनले. विद्यार्थी, शेतकरी, व्यापारी – सगळ्यांच्या ओठांवर ‘वंदे मातरम्’ घोष होता.
शेवटची चाल – फाशीकडे हसत
११ ऑगस्ट १९०८ चा तो दिवस इतिहासात अमर झाला. सकाळी खुदीराम बोस यांना तुरुंगातून फाशीच्या फासाकडे नेण्यात आले. तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर भीती नव्हती; उलट, त्यांनी स्मितहास्याने पाऊल टाकले. जमावात हजारो लोक जमले होते. काहींच्या डोळ्यात अश्रू होते, तर काही ‘वंदे मातरम्’च्या जयघोषात मग्न होते.
फाशीच्या आधी खुदीरामांनी पाणी पिण्यास नकार दिला. त्यांनी शेवटच्या क्षणी फक्त इतकेच सांगितले – “माझा मृत्यू भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी एका ठिणगीसारखा ठरेल.”
खुदीरामांचे वारसा
खुदीराम बोस हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील सर्वांत तरुण हुतात्म्यांपैकी एक ठरले. त्यांच्या बलिदानाने असंख्य तरुणांना प्रेरणा दिली. विशेषतः बंगाल, बिहार आणि उत्तर भारतातील तरुणांच्या मनात क्रांतिकारकतेची ज्योत पेटली.
आजही भारतातील अनेक शाळा, रस्ते, उद्याने आणि स्थानके खुदीराम बोस यांच्या नावाने ओळखली जातात. कोलकात्याजवळील ‘खुदीराम’ रेल्वे स्थानक, मिदनापूरमधील स्मारक, आणि दरवर्षी ११ ऑगस्ट रोजी होणारे श्रद्धांजली कार्यक्रम हे त्यांचे स्मरण जिवंत ठेवतात.
खुदीराम बोस यांनी दाखवून दिले की वय हे धैर्यासाठी अडथळा नसते. केवळ १८व्या वर्षी, त्यांनी आपल्या प्राणांची आहुती मातृभूमीसाठी दिली. त्यांचा त्याग हा केवळ एका व्यक्तीचा नव्हे, तर संपूर्ण पिढीच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा प्रतीक आहे.
आज आपण स्वतंत्र भारतात श्वास घेतो, कारण खुदीरामांसारखे वीर तरुण फाशीच्या फासावर हसत हसत गेले. त्यांचे जीवन आपल्याला आठवण करून देते – स्वातंत्र्य सहज मिळालेले नाही; ते रक्त, अश्रू आणि बलिदानाच्या कहाण्यांनी विणलेले आहे.
