राजकारण हे केवळ सत्ता मिळवण्याचे साधन नसून ते विचार, मूल्ये, निष्ठा आणि त्याग यांची कसोटी असते. या कसोटीवर उतरून स्वतःला सिद्ध करणारे नेते विरळाच. स्वर्गीय राजीव सातव हे त्यापैकीच एक होते. काँग्रेस पक्षाशी त्यांनी शेवटच्या श्वासापर्यंत निष्ठा राखली, विचारांशी तडजोड केली नाही आणि कोणत्याही परिस्थितीत झुकले नाहीत. आज त्यांच्या नावाचा उल्लेख होताच निष्ठा, धैर्य आणि त्याग हे शब्द आपसूकच आठवतात.
राजीव सातव हे केवळ खासदार नव्हते; ते काँग्रेसच्या संघर्षशील परंपरेचे जिवंत प्रतीक होते. विद्यार्थी चळवळीपासून ते राष्ट्रीय पातळीवरील राजकारणापर्यंतचा त्यांचा प्रवास हा चिकाटीचा, संघर्षाचा आणि निष्ठेचा होता. पक्ष संकटात असताना मागे न हटता पुढे उभे राहणारे, प्रसंगी लाठ्या-काठ्या खाणारे, पण विचार न सोडणारे असे नेतृत्व म्हणजे राजीव सातव.
गुजरात निवडणूक आणि अमानुष अत्याचार
२०१७ च्या गुजरात विधानसभा निवडणुकीदरम्यान राजीव सातव यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि गृहमंत्री अमित शहा यांच्या बालेकिल्ल्यात जाऊन, त्यांच्या विरोधात निर्भयपणे प्रचार करणे ही साधी गोष्ट नव्हती. त्या काळात काँग्रेससाठी गुजरात ही प्रतिष्ठेची लढाई होती आणि राजीव सातव यांनी ती पूर्ण ताकदीने लढवली.
या प्रचारादरम्यान गुजरात पोलिसांकडून त्यांना अमानुष मारहाण करण्यात आली. कपडे फाटेपर्यंत, शरीरावर गंभीर जखमा होईपर्यंत अत्याचार सहन करूनही ते डगमगले नाहीत. कोणतीही तक्रार, कोणतीही भीती किंवा पश्चात्ताप न बाळगता त्यांनी संघर्ष सुरूच ठेवला. हा प्रसंग त्यांच्या निष्ठेचा आणि धैर्याचा सर्वोच्च बिंदू ठरतो.
पराभवातही सन्मानजनक लढत
त्या निवडणुकीत काँग्रेसला बहुमत मिळाले नाही, पण भाजप केवळ १०-१२ जागांनी आघाडीवर राहिला. हा निकाल म्हणजे काँग्रेससाठी नैतिक विजय होता. राजीव सातव यांसारख्या नेत्यांच्या मेहनतीमुळेच भाजपला पहिल्यांदाच गुजरातमध्ये इतकी कडवी झुंज द्यावी लागली. पराभव असूनही हा लढा सन्मानजनक होता, कारण तो विचारांचा होता, भीतीविरुद्ध धैर्याचा होता.
कोविड काळातील दुर्दैवी निधन
कोविड-१९ च्या काळात देशाने अनेक मौल्यवान जीव गमावले. त्यातच एक नाव म्हणजे स्वर्गीय राजीव सातव. त्यांच्या निधनाने काँग्रेस पक्षावरच नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या राजकारणावरही मोठी पोकळी निर्माण झाली. एक स्पष्टवक्ते, अभ्यासू आणि निष्ठावंत नेता अचानक निघून जाणे ही भरून न येणारी हानी होती.
त्यांच्या निधनानंतर काँग्रेस पक्षाने आणि राहुल गांधी यांनी त्यांच्या कुटुंबाचा सन्मान केला. त्यांच्या पत्नी प्रज्ञा सातव यांना दोनदा आमदारकी देऊन पक्षाने हे स्पष्ट केले की, राजीव सातव यांचा त्याग विसरला गेलेला नाही. हा सन्मान केवळ राजकीय नव्हता, तर तो एका निष्ठावंत कार्यकर्त्याच्या स्मृतीला दिलेला आदर होता.
भाजपमध्ये प्रवेश निष्ठेचा प्रश्न
मात्र आज, त्याच प्रज्ञा सातव यांचा भाजपमध्ये प्रवेश झाला, ही बातमी अनेक काँग्रेस कार्यकर्त्यांसाठी वेदनादायी ठरली. राजीव सातव यांनी ज्या पक्षाविरोधात लढा दिला, ज्या विचारसरणीला त्यांनी उघडपणे विरोध केला, त्याच पक्षात त्यांच्या पत्नीने प्रवेश करणे — याहून मोठे दुर्दैव काय असू शकते, असा प्रश्न मनात उभा राहतो.
हा प्रश्न केवळ एका व्यक्तीच्या निर्णयाचा नाही, तर तो निष्ठा आणि वारशाचा आहे. राजीव सातव यांचा राजकीय वारसा हा संघर्षाचा, धर्मनिरपेक्षतेचा आणि लोकशाही मूल्यांचा होता. त्या वारशाशी हा निर्णय कितपत सुसंगत आहे, याचा विचार होणे स्वाभाविक आहे.
निष्ठा व्यक्तीपेक्षा मोठी असते
राजकारणात व्यक्ती येतात-जातात; पक्ष आणि विचार टिकतात. काँग्रेस पक्ष हा १३८ वर्षांचा इतिहास असलेला पक्ष आहे, ज्याने स्वातंत्र्यलढ्यापासून आजपर्यंत देशासाठी अनेक बलिदाने दिली आहेत. राजीव सातव यांच्यासारख्या निष्ठावंत नेत्यांमुळेच हा पक्ष उभा आहे.
आज जरी काहीजण वाट बदलत असले, तरी राजीव सातव यांच्या निष्ठेची पताका काँग्रेसचे निष्ठावंत कार्यकर्ते पुढे नेत राहतील. कारण निष्ठा ही सत्तेवर अवलंबून नसते; ती विचारांवर आणि मूल्यांवर उभी असते.
स्वर्गीय राजीव सातव हे केवळ एक नाव नाही, तर एक विचार आहेत. ते आज आपल्यात नसले तरी त्यांच्या संघर्षाची प्रेरणा आजही जिवंत आहे. त्यांच्या पत्नीचा निर्णय हा वैयक्तिक असू शकतो, पण राजीव सातव यांचा काँग्रेससाठीचा त्याग आणि निष्ठा कधीही पुसली जाणार नाही.
इतिहास नेहमी निष्ठावंतांचीच नोंद घेतो, सोयीस्करांची नाही. आणि म्हणूनच, राजीव सातव यांच्या निष्ठेची पताका आजही काँग्रेसच्या हातात अभिमानाने फडकत आहे — आणि फडकत राहील.
