सातारा ही शहर म्हणून केवळ भौगोलिक दृष्ट्या नव्हे तर ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक दृष्टीनेही एक अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. मराठा साम्राज्याच्या चौथ्या राजधानीच्या रूपात साताऱ्याने अनेक ऐतिहासिक घडामोडी अनुभवल्या असून, इथल्या वास्तू, मंदिरं, जलव्यवस्था आणि राजघराण्याचे अवशेष आजही त्या वैभवशाली काळाची साक्ष देतात. याच इतिहासातील एक मौल्यवान पण सध्या दुर्लक्षित असा ठेवा म्हणजे समर्थ मंदिर परिसरात अलीकडेच उजेडात आलेली एक प्राचीन विहीर.
ही विहीर इतिहास अभ्यासकांनी नुकतीच शोधून काढली असून, तिच्या रचनेवरून, स्थापत्यशैलीवरून आणि स्थानिक परंपरेच्या संदर्भातून ती छत्रपती शाहू महाराजांच्या काळातील असावी, असे मत अभ्यासक नीलेश झोरे आणि अथर्व घोगळे यांनी व्यक्त केले आहे. या विहिरीचा इतिहास, रचना, महत्त्व आणि आजची दुर्दशा या सगळ्या पैलूंवर प्रकाश टाकणे आवश्यक आहे, जेणेकरून हा अमूल्य वारसा संवर्धित करता येईल.
शाहू महाराजांचा जलव्यवस्थापन वारसा
छत्रपती शाहू महाराज हे मराठा साम्राज्याचे एक सशक्त प्रशासक होते. त्यांच्या कारकिर्दीत केवळ राजकारणच नव्हे तर नागरी व्यवस्थेचा, विशेषतः जलव्यवस्थेचा, अतिशय सुयोग्य विकास झाला. सातारा शहराची स्थापना १७२० मध्ये शाहू महाराजांनी केली. त्यांनी शहराची रचना करताना किल्ला अजिंक्यतारा आणि त्याच्या पायथ्याशी असलेला संपूर्ण भाग विशिष्ट योजनेनुसार बांधला. गडाच्या माचीपासून (आताची नगरपालिका) ते समर्थ मंदिर हा संपूर्ण भाग राजघराण्याच्या वापरासाठी राखीव होता. या भागातच ही विहीर आहे.
तत्कालीन जलव्यवस्थेतील तलाव, हौद आणि विहिरी यांची संख्या लक्षणीय होती. या विहिरींमधून साताऱ्यातील नागरिकांची तहान भागवली जात होती. त्या काळातील जलसंपत्तीच्या व्यवस्थापनाचे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणजे ही विहीर, जी आज झाडाझुडपांमध्ये लपलेली आहे, परंतु तिच्या भक्कम बांधकामातून आणि सौंदर्यपूर्ण रचनेतून तिचे ऐतिहासिक महत्त्व अधोरेखित होते.
बाजीराव विहिरीशी साधर्म्य
ही विहीर बाजीराव विहिरीच्या बांधकामाशी साम्य सांगणारी आहे. बाजीराव विहीर ही शाहू महाराजांच्या काळात जलमंदिर पॅलेसजवळ बांधण्यात आली होती. तिथे जशा सुबक पायऱ्या, कमानी आणि खोल विहीर आहे, तसाच नमुना या नव्याने सापडलेल्या विहिरीतही आढळतो. ही विहीर खाली उतरता यावी म्हणून भव्य आणि सुरेख पायऱ्यांनी सजलेली आहे. यावरून तत्कालीन स्थापत्यशास्त्र आणि जलव्यवस्थापन कलेचा दर्जा समजतो.
याशिवाय, विहिरीजवळ पूर्वी डफळे सरदारांचा वाडा असल्याचे संदर्भ मिळतात. डफळे हे शाहू महाराजांचे विश्वासू सरदार होते. त्यामुळे ही विहीर राजघराण्याशी व त्यांच्या वरिष्ठ सवंगड्यांशी निगडित असण्याची दाट शक्यता आहे.
दुर्दैवाने दुर्लक्षित असलेला वारसा
इतिहासाचा हा मौल्यवान ठेवा अनेक वर्षे दुर्लक्षित राहिला आहे. आज ही विहीर कचर्याने भरली आहे, तिच्या आजूबाजूला झुडपं उगवली आहेत आणि ती रस्त्यालगत असूनही दिसत नाही. ज्या विहिरींनी कधीकाळी लोकांचे जीवन सुजलाम सुफलाम केलं, त्या विहिरी आज आपल्या अस्तित्वासाठी झगडत आहेत. तिच्या अवस्थेवरून शहर प्रशासनाच्या व नागरिकांच्या असंवेदनशीलतेची प्रचिती येते.
साताऱ्यातील अनेक ऐतिहासिक स्थळे अशाच प्रकारे दुर्लक्षित आहेत. त्यामुळे आपण फक्त इतिहासाचे अभिमानाने स्मरण करतो, पण त्या वारशाचे जतन करण्यासाठी प्रयत्नशील नसतो. ही प्रवृत्ती बदलण्याची गरज आहे.
संवर्धनाची गरज आणि उपाय
या विहिरीचे जतन करणे केवळ तिच्या स्थापत्यशैलीसाठीच नव्हे, तर भविष्यातील अभ्यासकांसाठी, पर्यटनासाठी आणि स्थानिकांच्या अभिमानासाठीही अत्यंत आवश्यक आहे. पुढील काही उपाय योजनांची अंमलबजावणी केल्यास या विहिरीला आणि अशा इतर ऐतिहासिक ठेव्यांना नवीन जीवन मिळू शकते:
- अधिकृत नोंदणी – या विहिरीची पुरातत्व खात्यात नोंद करून तिचे महत्त्व अधोरेखित करणे.
- स्वच्छता मोहीम – स्थानिक संस्था, महाविद्यालयीन विद्यार्थी, पर्यावरणप्रेमी यांना सहभागी करून एक स्वच्छता आणि पुनरुज्जीवन मोहीम राबवणे.
- स्थापत्य अभ्यास – तज्ञ स्थापत्य अभियंत्यांच्या मदतीने विहिरीची रचना व बांधणी यांचे शास्त्रशुद्ध दस्तावेजीकरण करणे.
- पर्यटनाच्या दृष्टीने विकास – ही विहीर साताऱ्यातील ऐतिहासिक पर्यटन स्थळांमध्ये समाविष्ट करून त्याचा प्रचार करणे.
- स्थानीय सहभाग – स्थानिक रहिवासी, दुकानदार, आणि नागरिकांमध्ये जनजागृती करून या वारशाचे महत्त्व पटवून देणे.
इतिहासाचे पुनरावलोकन आणि पुढे जाण्याची संधी
ही विहीर म्हणजे केवळ एक जलस्त्रोत नव्हे, तर मराठा साम्राज्याच्या प्रशासकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक धोरणांचा एक भक्कम पुरावा आहे. शाहू महाराजांच्या दूरदृष्टीचे आणि प्रशासनाच्या कार्यक्षमतेचे प्रतीक म्हणजे अशा विहिरी, ज्या काळाच्या ओघात हरवत चालल्या आहेत. आज आपल्याला संधी आहे, या वारशाचे पुनरुज्जीवन करण्याची, आणि भविष्यातील पिढ्यांसाठी तो सुरक्षित ठेवण्याची.
समर्थ मंदिर परिसरातील ही नव्याने उजेडात आलेली विहीर केवळ स्थापत्यशास्त्राचा एक सुंदर नमुना नाही, तर ती साताऱ्याच्या इतिहासातील एक मौल्यवान पाने आहे. जशी जपून ठेवली तर साताऱ्याचा इतिहास अधिक समृद्ध होईल. अशा वारशाचे संवर्धन हे आपल्या सामूहिक जबाबदारीचे काम आहे. त्यासाठी प्रशासन, स्थानिक संस्था आणि नागरिक यांचा समन्वय अत्यंत गरजेचा आहे. ही विहीर म्हणजे इतिहासाची साक्ष आहे — आणि त्या साक्षीला आपण दुर्लक्षित करू नये.
