सत्ता म्हणजे काय? अनेकांच्या मते सत्ता म्हणजे पद, अधिकार, गाडी, बंगला, मिरवणूक आणि टाळ्यांचा गजर. पण खरं सांगायचं तर सत्ता हे अंतिम ध्येय नसून, लोकांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी वापरायचं एक साधन आहे. दुर्दैवाने आजच्या राजकारणात हे साधनच साध्य बनले आहे. सत्तेशिवाय काहीच करता येत नाही, असा गैरसमज पसरवला जात आहे. मात्र इतिहास, समाज आणि काही जिवंत उदाहरणे हे ठामपणे सांगतात की सत्ता नसेल तरीही लोकांचे प्रश्न सोडवता येतात.
ज्याला खरोखर लोकांसाठी उभं राहायचं आहे, ज्याच्या मनात सेवाभाव आहे, तो माणूस सत्तेशिवायही लोकांना आधार देऊ शकतो. लोकांची कामे करणं, त्यांच्यासाठी आवाज उठवणं, अन्यायाविरोधात लढणं—यासाठी सत्तेचा शिक्का लागतोच असं नाही. उलट सत्ता नसताना जे हे काम करतात, ते अधिक विश्वासार्ह, अधिक प्रामाणिक आणि अधिक धाडसी ठरतात.
आज मात्र सत्तेसाठी हपापलेले राजकीय नेते, भावी नगरसेवक, इच्छुक आमदार, यांची अवस्था पाहिली की लोकशाहीची कीव येते. तिकीट मिळालं नाही म्हणून रडारड, पक्ष बदल, धमक्या, आक्रोश—ही दृश्ये आता नवी राहिलेली नाहीत. लोकांच्या प्रश्नांपेक्षा स्वतःच्या खुर्चीची चिंता जास्त असलेली ही मंडळी पाहिली की, पुन्हा पुन्हा क्रांतिवीर नागनाथअण्णा यांच्यासारखी माणसं आठवत राहतात.
नागनाथअण्णा हे केवळ एक नाव नव्हते, ती एक चळवळ होती. १९९० नंतर अनेक वर्षे ते सत्तेत कोणत्याही पदावर नव्हते. आमदार नव्हते, मंत्री नव्हते, नगरसेवक नव्हते. पण तरीही ते लोकांसोबत होते—रस्त्यावर, आंदोलनात, कार्यालयांच्या पायऱ्यांवर. ते निवडणूक लढवत होते, पराभूतही झाले. पण त्या पराभवाने त्यांना खचवले नाही. उलट पराभव पचवून दुसऱ्या दिवसापासून ते पुन्हा लोकांसाठी रस्त्यावर उतरले. कारण त्यांच्यासाठी निवडणूक जिंकणं हा उद्देश नव्हता; लोकांसाठी लढणं हेच त्यांचं ध्येय होतं.
सत्तेत नसलेल्या या नेत्यांच्याभोवती जी लोकांची गर्दी जमायची, ती केवळ संख्येची नव्हती—ती विश्वासाची होती. लोकांना माहीत होतं की हा माणूस आपल्यासाठी उभा राहील, सत्ता असो वा नसो. ही गर्दी सत्ता पाहून जमलेली नव्हती, तर संघर्ष, सातत्य आणि निष्ठा पाहून जमलेली होती. सत्तेशिवायही जगता येतं, सत्तेशिवायही लोकांसाठी काहीतरी करता येतं, हे या माणसांनी प्रत्यक्ष कृतीतून सिद्ध करून दाखवलं.
आजची परिस्थिती याच्या अगदी उलट आहे. आज सत्तेत जाण्यासाठी रडणारी, ओरडणारी, आक्रोश करणारी माणसं दिसतात. “पद मिळालं नाही तर काम करता येत नाही,” असा सूर लावला जातो. पण खरंच का? पद नसताना केलेलं कामच तर माणसाची खरी ओळख असते. पदावर बसल्यानंतर काम करणं ही जबाबदारी असते; पण पद नसतानाही काम करणं ही तत्त्वनिष्ठा असते.
आजच्या पिढीला हेच दृश्य पाहावं लागत आहे—सत्तेसाठीची धडपड, नैतिकतेची तडजोड, मूल्यांचा ऱ्हास. आमच्या पिढीने जे पाहिलं—सत्तेच्या बाहेर राहून लढणारी माणसं, पराभव स्वीकारूनही न डगमगणारे नेते, लोकांसाठी स्वतःला झोकून देणारे कार्यकर्ते—ते दृश्य आजच्या पिढीला पाहायला मिळत नाही, याचं शल्य मनाला बोचत राहतं.
लोकशाही केवळ निवडणुकांपुरती मर्यादित नसते. ती दररोज जगली जाते—रस्त्यावर, गावात, वस्तीमध्ये, कार्यालयात. आणि ही लोकशाही जिवंत ठेवण्याचं काम सत्तेत असलेल्यांपेक्षा अनेकदा सत्तेबाहेर असलेले लोक अधिक प्रामाणिकपणे करत असतात. कारण त्यांच्याकडे गमावण्यासारखं काही नसतं, सोडून लोकांचा विश्वास.
आज गरज आहे ती पुन्हा एकदा हे समजून घेण्याची की सत्ता हे अंतिम ध्येय नाही. सत्ता मिळाली तर ती लोकांसाठी वापरायची असते, आणि सत्ता नसेल तरी लोकांसाठी थांबायचं नसतं. नागनाथअण्णांसारखी माणसं ही अपवाद नसून आदर्श असायला हवीत. अन्यथा सत्ता मिळवण्याच्या या स्पर्धेत आपण माणूसपणच गमावून बसू.
शेवटी एवढंच म्हणावंसं वाटतं—ज्याला लोकांना आधार द्यायचा आहे, तो सत्तेशिवायही लोकांसोबत उभा राहू शकतो. आणि जो केवळ सत्तेसाठी धडपडतो, तो सत्ता मिळाल्यावरही लोकांपासून दूरच राहतो. लोकांना आजही नेत्यांची गरज आहे, पदाधिकाऱ्यांची नव्हे.
