“न्याय मिळावा” या मागणीसाठी निष्ठावंत भाजपाई महिला भक्तीनीन उपोषणाला बसल्या, ही घटना प्रथमदर्शनी लोकशाही प्रक्रियेतील एक सामान्य आंदोलन वाटते. उपोषण, निदर्शने, सत्याग्रह ही लोकशाहीची हत्यारे आहेत आणि त्यांचा वापर कोणालाही करण्याचा अधिकार आहे. मात्र या उपोषणाच्या मागे ठेवलेले पुतळे हा केवळ योगायोग नव्हता; तो एक राजकीय, वैचारिक आणि सामाजिक संदेश होता — आणि तो संदेश भाजपाच्या तथाकथित हिंदुत्ववादी विचारसरणीचा मोठा विरोधाभास उघड करणारा ठरतो.
या उपोषणाच्या ठिकाणी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे पुतळे ठेवण्यात आले. हे दोन्ही महापुरुष न्याय, समता, स्वातंत्र्य आणि लोककल्याणाचे प्रतीक आहेत. बाबासाहेबांनी संविधानाच्या माध्यमातून सामाजिक न्यायाची शाश्वत चौकट उभी केली, तर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी अन्यायाविरुद्ध लढा देत स्वराज्याची संकल्पना प्रत्यक्षात उतरवली. प्रश्न असा आहे की, जर भाजपची वैचारिक नाळ खरंच सावरकर, गोळवलकर, हेडगेवार किंवा पेशव्यांशी जोडलेली असेल, तर त्यांचे पुतळे या उपोषणात का नव्हते?
बाबासाहेब आणि शिवाजी महाराज भाजपाची गरज, पण विचारधारेची नाही?
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे भाजपासाठी नेहमीच सोयीस्कर प्रतीक राहिले आहेत, विचारांचे प्रेरणास्थान कधीच नव्हे. निवडणुकीच्या काळात बाबासाहेबांची जयंती, पुण्यतिथी, संविधानाची प्रत हातात घेऊन फोटोसेशन — हे सगळं मोठ्या आवडीने केलं जातं. पण त्याच बाबासाहेबांनी दिलेलं संविधान, त्यातील धर्मनिरपेक्षता, सामाजिक न्याय, आरक्षण, समानता — या मूल्यांवर सातत्याने हल्ले कोण करतो, हे महाराष्ट्र आणि देश जाणतो.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनाही केवळ तलवारीचा, युद्धाचा आणि हिंदू राजा या चौकटीत अडकवण्याचा प्रयत्न केला जातो. पण महाराजांचा खरा विचार — सर्वधर्मसमभाव, स्त्रीसन्मान, रयतेचे राज्य — हा मुद्दाम दुर्लक्षित केला जातो. शिवाजी महाराजांचे नाव घेतले जाते, पण त्यांची राज्यपद्धती स्वीकारली जात नाही.
मग सावरकर, गोळवलकर, हेडगेवार का नाही?
हा प्रश्न सर्वात महत्त्वाचा आहे.
भाजपाची वैचारिक पाळेमुळे ज्या लोकांमध्ये आहेत, ते म्हणजे सावरकर, गोळवलकर आणि हेडगेवार. मग न्यायासाठीच्या या उपोषणात त्यांचे पुतळे का दिसले नाहीत?
कारण उत्तर सोपं आहे —
सामान्य जनतेला न्याय, समता आणि नैतिक अधिष्ठान हवं असतं; द्वेष, जातीय श्रेष्ठत्व आणि विभाजन नव्हे.
- सावरकर — ज्यांनी ब्रिटिशांकडे माफीनामे लिहिले, त्यांची प्रतिमा आजही वादग्रस्त आहे.
- गोळवलकर — ज्यांनी संविधान, लोकशाही आणि समान नागरिकत्वावर उघड टीका केली.
- हेडगेवार — ज्यांनी संघटनेला राष्ट्रापेक्षा वर मानलं.
- पेशवाई — जी ब्राह्मणी वर्चस्व, जातीय अत्याचार आणि शूद्र-अतिशूद्र दमनाचं प्रतीक आहे.
या विचारधारेचा न्यायाशी, समानतेशी आणि लोकशाहीशी काहीही संबंध नाही. त्यामुळेच उपोषणाला बसलेल्या महिलांनाही माहित होतं की, न्याय मागताना या प्रतिमा लोकांपुढे मांडल्या तर सहानुभूती मिळणार नाही.
महाराष्ट्राचा चिखल कोणामुळे?
गेल्या अनेक वर्षांत महाराष्ट्रात जातीय द्वेष, धार्मिक ध्रुवीकरण, सामाजिक तणाव वाढवण्याचं काम कोण करत आलं?
संविधान बदलण्याची भाषा, आरक्षण संपवण्याचे संकेत, अल्पसंख्याकांविरुद्ध विष ओकणारी वक्तव्ये — यामुळे राज्याचा सामाजिक समतोल ढासळला.
ज्या विचारधारेसाठी हे तथाकथित निष्ठावंत वर्षानुवर्षे रस्त्यावर उतरले, सोशल मीडियावर भांडले, नातेसंबंध तोडले — त्या विचारधारेचं नाव घ्यायलाही आज लाज वाटते, हीच या उपोषणामागची खरी शोकांतिका आहे.
पुतळे बोलतात, मौनही बोलतं
राजकारणात जे दिसतं तेवढंच महत्त्वाचं असतं, जितकं न दिसणं.
या उपोषणात बाबासाहेब आणि शिवाजी महाराजांचे पुतळे होते — कारण न्यायाची भाषा त्यांच्याशिवाय अपूर्ण आहे.
पण सावरकर-गोळवलकरांचे पुतळे नव्हते — कारण त्यांची विचारधारा न्यायाची भाषा बोलू शकत नाही.
ही घटना भाजपाच्या वैचारिक दारिद्र्याचं आणि दुटप्पीपणाचं जिवंत उदाहरण आहे.
न्याय मागताना बाबासाहेब आंबेडकर आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा आधार घ्यावा लागतो, हे मान्य करणं म्हणजे अप्रत्यक्षपणे हे कबूल करणं आहे की —
खरा भारत, खरा महाराष्ट्र हा संविधानवादी, समतावादी आणि लोककल्याणकारी विचारांवरच उभा राहू शकतो.
ज्या विचारधारेसाठी महाराष्ट्राचा चिखल केला गेला, समाजात विष पेरलं गेलं, त्या विचारधारेचं नाव घ्यायलाही आज संकोच वाटतो — हीच या उपोषणाची आणि या पुतळ्यांच्या निवडीची खरी राजकीय कबुली आहे.
