पुण्यातील नवले ब्रिज हे नाव आज दुर्घटनांसाठी कुप्रसिद्ध झाले आहे. पुण्यातील किंवा बाहेरच्या लोकांच्या जिभेवर अपघात घडला की सर्वप्रथम “नवले ब्रिजवर अपघात!” अशीच बातमी येते. पण वस्तुस्थिती मात्र अगदी वेगळी आहे. या पुलाच्या प्रत्यक्ष बांधणी, रचना किंवा अभियांत्रिकीमध्ये असे काहीही नाही की अपघातांना तो कारणीभूत ठरेल. उलटपक्षी, हा पूल झाल्याने मुंबई–पुणे–सातारा–कोल्हापूर मार्गावरील वाहतूक पूर्वीपेक्षा अधिक सुरळीत आणि वेगवान झाली आहे.
या पुलाला ‘नवले ब्रिज’ हे लोकप्रिय नाव मिळण्यामागेही वेगळीच कहाणी आहे. पुलाच्या जवळच श्रीमती काशीबाई नवले हॉस्पिटल असल्याने अपघातीपणे आणि लोकमान्यतेने या पुलाला ‘नवले ब्रिज’ हे नाव प्राप्त झाले. प्रत्यक्षात पूल दोषी नसतानाही संपूर्ण १०–१२ किमी परिसरात कुठेही अपघात झाला तरी पुलाचे नाव ओढून आणले जाते. कात्रज बोगदा पार होताच आपला हा अपघातप्रवण पट्टा सुरू होतो आणि नवले ब्रिज ओलांडल्यावरच तो संपतो. हा पूर्ण भाग राष्ट्रीय महामार्ग ४८ चा असून नवले ब्रिज हा त्यातला फक्त एक छोटासा (<1 किमी) भाग आहे. मात्र लोकप्रियतेने संपूर्ण पट्टा ‘नवले ब्रिज’ म्हणूनच ओळखला जाऊ लागला.
प्रशासनाने उपाय केले नाहीत का?—नक्कीच केले आहेत!
अनेकांना असे वाटते की प्रशासन हातावर हात धरून बसले आहे. पण वस्तुस्थिती तशी नाही. गेल्या काही वर्षांत सरकार, महामार्ग प्राधिकरण, वाहतूक विभाग यांनी इथे अनेक उपाययोजना केल्या आहेत—
✔ रंबल स्ट्रीप्स
कात्रज बोगदा संपल्याबरोबर वेग कमी करण्यासाठी ठिकठिकाणी रंबल स्ट्रीप बसवण्यात आल्या.
✔ सीसीटीव्ही कॅमेरे
संपूर्ण पट्ट्यात कॅमेरे बसवले गेले. त्याद्वारे वाहतुकीवर लक्ष ठेवले जाते.
✔ डिजिटल स्पीड डिस्प्ले
वाहनाचा वेग जसा आहे तसा रस्त्यावर डिजिटल बोर्डवर दिसतो—चालकास त्वरित सूचना मिळते.
✔ स्पीड गन व दंड
६० किमीपेक्षा जास्त वेग झाला की दंड होतो, स्पीड गनद्वारे तपासणी केली जाते.
✔ नियमित यातायात तपासणी
वाहतूक पोलीस आणि महामार्ग पोलिसांकडून या भागात सातत्याने गस्ती केली जाते.
यावरून स्पष्ट होते की प्रशासनाने “काहीच केले नाही” हे सर्रास ऐकू येणारे विधान चुकीचे आहे. इथे आवश्यक ते सर्व उपाय केले असून पुढेही ते अधिक मजबूत करण्याचे प्रयत्न सुरूच असतात.
मग अपघात होतात कसे?—खरा प्रश्न चालकांच्या वागणुकीचा
इतके उपाय करूनही अपघात का थांबत नाहीत, हा मुख्य प्रश्न आहे. आणि त्याचे उत्तर निश्चितच पुलात किंवा रस्त्यात नाही—ते आहे चालकांच्या निष्काळजीपणात.
१) उतारामुळे वाहनांना आपोआप वेग येतो
कात्रज बोगद्यानंतर बऱ्याच अंतरापर्यंत रस्ता उताराचा आहे. त्यामुळे वाहनांचा वेग नकळत वाढतो. अनेक चालक हा वेग नियंत्रित न करता बेपर्वाईने वाहन चालवतात.
२) रंबल स्ट्रीप जवळ आल्यावर अचानक ब्रेक
अनेक वाहने अतिवेगाने येतात आणि रंबल स्ट्रीप दिसताच अचानक ब्रेक मारतात. मागून येणाऱ्याला याचा अंदाज न आल्याने अपघात होतात.
३) रंबल स्ट्रीप ओलांडतानाही अतिवेग
काही जण हे स्ट्रीप्सही धुडकावून वेगाने जातात. मोठी वाहने (कंटेनर, ट्रक) उड्या घेतात, नियंत्रण सुटते आणि अपघात होतात.
४) वाहन न्यूट्रल ठेवून इंधन बचत करण्याचा चुकीचा प्रयत्न
हा सर्वात धोकादायक प्रकार. न्यूट्रलवर वाहन वेग घेतं, ब्रेक गरम होतात, ब्रेक फेल होतात…आणि भयंकर अपघात घडतात.
५) ओव्हरटेकिंगची सवय
रस्ता मोकळा असल्याचे पाहून अचानक ओव्हरटेक करण्याचे प्रयत्न केले जातात. मागे किंवा बाजूला काय चालले आहे, या गोष्टींकडे लक्ष राहत नाही.
यावरून स्पष्ट होते की अपघात रस्त्याच्या दोषामुळे नाहीत—मानवी दुर्लक्षामुळे होतात.
रंबल स्ट्रीप—उपाय की समस्या?
रंबल स्ट्रीप हे सुरुवातीला चांगले उपाय वाटले. पण त्यांच्या उंची व खोलीमुळे विशेषतः जड वाहनांना धक्का बसतो. अचानक ब्रेक मारण्याचा प्रकार वाढतो. त्यामुळे—
रंबल स्ट्रीप काढणे किंवा त्यांची आधुनिक पद्धतीने पुनर्बांधणी करणे आवश्यक आहे.
आंतरराष्ट्रीय महामार्गांवर softer, low-impact rumble strips वापरले जातात. ते वाहनाला हलका कंपन देतात आणि चालकाला वेग कमी करण्यास प्रवृत्त करतात. अशाच पद्धतीचा विचार करणे गरजेचे आहे.
नवीन उपाययोजना—काय करता येऊ शकेल?
फक्त रंबल स्ट्रीप काढल्याने प्रश्न सुटणार नाही. वेग कमी ठेवण्यासाठी हुशारीने नियोजन करणे महत्त्वाचे आहे.
१) कृत्रिमरीत्या ‘ट्रॅफिक कॅल्मिंग झोन’ तयार करणे
ट्रॅफिक थोडा धीमा होईल अशी रचना करता येते. उदाहरणार्थ—
चौकासारखी विस्तृत जागा
झेब्रा क्रॉसिंग मार्किंग
सिग्नलयुक्त फ्लॅशिंग लाईट
२) सतत वेग मर्यादा दर्शवणारे मोठे बोर्ड
मोठ्या आणि प्रकाशमान बोर्डांमुळे चालकाला थांबा-थांबाच सूचना मिळते.
३) स्पीड-कंट्रोल लेन मार्किंग
महामार्गांवर विशेष पद्धतीचे पट्टे काढले जातात ज्यामुळे वाहनांचा वेग आपोआप कमी होतो.
४) ट्रक आणि कंटेनरसाठी स्वतंत्र वेगमर्यादा
जड वाहनांना या पट्ट्यात ४० किमी/तास वेगमर्यादा लागू करणे आवश्यक.
५) ड्रायव्हर जागृती मोहीम
न्यूट्रलवर गाडी चालवण्याचे दुष्परिणाम
उतारावर वेग नियंत्रित करणे
ओव्हरटेक न करणे
महामार्गांवर चालकांसाठी जागृती बोर्ड लावणे उपयोगी ठरेल.
६) अतिरिक्त पेट्रोलिंग
पीक आवर्समध्ये महामार्ग पोलिसांच्या गस्त पथकांची संख्या वाढवणेही आवश्यक.
नवले ब्रिजचे नाव घेणे थांबवा—समस्या संपूर्ण पट्ट्याची आहे
अपघात कात्रज ते वडगाव पुलापर्यंत कुठेही झाला तरी ‘नवले ब्रिज अपघात’ असे म्हणण्याची सवय लावली गेली आहे. हे गैरसमज दूर करून सत्य समोर आणणे हे नागरिक म्हणून आपले कर्तव्य आहे.
अपघातातील मृतांना आदरांजली
या पट्ट्यात शेकडो लोकांनी जीव गमावला आहे. त्यांची वेदना शब्दांत मांडता येणार नाही.
या अपघातात प्राण गमावलेल्यांना मनःपूर्वक श्रद्धांजली.
जखमींनी लवकर बरे व्हावे ही प्रार्थना.
सरकारने मृतांच्या कुटुंबीयांना आणि जखमींना योग्य मदत व मोफत उपचार उपलब्ध करून द्यावेत—हे नागरिक म्हणून आपण सर्वांनी मागणे आवश्यक आहे.
टोलच्या नावाखाली नागरिकांकडून प्रचंड पैसा घेतला जातो. तर मग सुरक्षा, उपचार आणि आधुनिक रस्ते उपाययोजना देणे ही सरकारची जबाबदारीच आहे.
नवीन प्रयत्न” करण्याची हीच वेळ
नवले ब्रिज दोषी नाही—दोष आहे बेदरकार वाहनचालकांचा आणि अपुर्या ‘ट्रॅफिक कॅल्मिंग’ उपायांचा.
रंबल स्ट्रीप काढून वैज्ञानिक पद्धतीचे उपाय करणे अत्यावश्यक आहे.
नागरिकांनीही सूचना देत, नियम पाळत प्रशासनास सहकार्य केले पाहिजे.
जीविताला पर्याय नाही. रस्ते सुरक्षित होतील तेव्हा कितीतरी कुटुंबांचे आयुष्य बदलेल.
